Nhiều người truyền tai nhau uống chè đắng rừng giúp giảm mỡ, tiêu mỡ bụng cấp tốc. Thói quen dùng thảo dược đắng để giữ dáng xuất hiện phổ biến trên các diễn đàn làm đẹp. Thực tế, chè đắng rừng có thực sự làm tiêu tan lớp mỡ thừa như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn: Chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy trên người xác nhận chè đắng rừng giúp giảm béo. Hiệu quả ức chế tích tụ mỡ mới chỉ dừng lại ở tế bào và chuột thí nghiệm. Người dùng không nên coi đây là thần dược đốt mỡ.
Cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Cây chè đắng, tên khoa học thuộc chi Ilex như Ilex kudingcha hay Ilex latifolia, chứa nhiều hoạt chất sinh học nhóm saponin và polyphenol [1, 4]. Trong ống nghiệm, các chất này tác động lên quá trình chuyển hóa lipid theo nhiều hướng khác nhau [3, 5].
Nghiên cứu tế bào mỡ 3T3-L1 cho thấy hoạt chất kudinoside-D từ Ilex kudingcha kích hoạt tín hiệu AMPK [1]. Con đường này làm giảm hoạt động của các yếu tố biệt hóa mỡ PPARgamma, C/EBPalpha và SREBP-1c [1]. Kết quả, tế bào giảm tích tụ giọt mỡ nội bào phụ thuộc vào nồng độ [1].
Ngoài ra, các hợp chất nhóm axit dicaffeoylquinic (diCQA) can thiệp vào biểu hiện gen gan [2]. Chúng làm giảm các gen tổng hợp lipid và tăng gen phân giải chất béo [2]. Chiết xuất này còn làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ tổng hợp axit mật [2].
Bằng chứng trên động vật: Kết quả ban đầu
Nghiên cứu năm 2017 trên chuột đực 7 tuần tuổi ăn chế độ giàu chất béo kéo dài 14 tuần cho thấy bổ sung Ilex latifolia giúp chống tăng cân [3]. Nhóm chuột này giảm viêm mô thông qua ức chế p38 MAPK và NF-kappaB, đồng thời cải thiện độ nhạy insulin và giảm gan nhiễm mỡ [3].
Một thử nghiệm năm 2012 can thiệp trên chuột cái C57BL/6 bằng chiết xuất cồn Ilex kudingcha [4]. Nhóm phòng ngừa ăn kèm 0,05% chiết xuất trong 5 tuần không bị tăng cân, kích thước tế bào mỡ nhỏ hơn, giảm triglyceride và cholesterol máu [4]. Nhóm điều trị được cho uống 50 mg/kg mỗi ngày trong 2 tuần cũng ghi nhận giảm kích thước tế bào mỡ trắng và hạ đường huyết đói [4]. Cơ chế qua trung gian đối kháng thụ thể LXRbeta [4].
Dịch chiết nước 0,33% từ Ilex latifolia bổ sung vào thức ăn giàu béo của chuột cũng ức chế gen sinh mỡ ở gan và giảm tích lũy lipid mô mỡ [5]. Nhóm hoạt chất ACG từ Ilex kudingcha cũng hạ lipid máu ở chuột đái tháo đường qua điều hòa men tổng hợp axit béo [6].
Lỗ hổng lớn: Thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người
Dù chuột thí nghiệm giảm cân, dữ liệu lâm sàng ở người đối với chè đắng rừng (Ilex kudingcha, Ilex latifolia) hoàn toàn vắng bóng [1, 2]. Cơ thể người có cơ chế hấp thu, chuyển hóa qua gan và đào thải rất khác loài gặm nhấm.
Loài cây cùng chi Ilex là Yerba Mate (Ilex paraguariensis) từng ghi nhận giảm mỡ ở người với liều 3 g/ngày trong 12 tuần [5]. Tuy nhiên, kết quả từ Yerba Mate không đồng nghĩa chè đắng rừng cho tác dụng tương đương [5]. Nồng độ hoạt chất trong lá chè tự nhiên thấp hơn rất nhiều so với dịch chiết cô đặc dùng trong phòng thí nghiệm [2, 6].
Do đó, các nhà khoa học chỉ xem chè đắng rừng là nguồn hợp chất tiềm năng để nghiên cứu thuốc trị béo phì trong tương lai [1, 6]. Việc uống nước chè đun thông thường không thể xem là biện pháp điều trị mỡ thừa.
Những hiểu lầm tai hại khi uống chè giảm cân
Hiểu lầm lớn nhất là uống càng đắng, mỡ tan càng nhanh. Vị đắng xuất phát từ saponin và polyphenol, không tỉ lệ thuận với tốc độ tiêu hao calo [3, 8]. Tiêu thụ quá đậm đặc dễ kích ứng niêm mạc dạ dày.
Nhiều người tin uống chè đắng giúp triệt tiêu chất béo từ các bữa ăn thịnh soạn. Nghiên cứu chỉ ghi nhận chiết xuất hỗ trợ điều hòa gen chuyển hóa trên chuột, không ngăn toàn bộ mỡ hấp thu vào ruột [5, 6]. Bù trừ ăn uống vô độ bằng chè đắng sẽ phản tác dụng, gây tăng cân.
Uống chè thay nước lọc cả ngày cũng là sai lầm. Thói quen này làm rối loạn hấp thu dưỡng chất, mất ngủ do chứa caffeine tự nhiên thuộc chi Ilex [5]. Giảm cân bền vững chỉ đến từ thâm hụt calo, không đến từ bất kỳ loại nước ngâm lá nào.
Đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Người có bệnh lý dạ dày, viêm loét tá tràng không nên uống trà đắng đặc. Dịch chiết đậm kích thích tiết axit tiêu hóa, làm trầm trọng cơn đau.
Người huyết áp thấp cần lưu ý liều lượng. Ilex kudingcha có dược tính hạ áp và hạ đường huyết ghi nhận ở mô hình thử nghiệm [1, 4]. Dùng chung với thuốc điều trị tiểu đường dễ gây tụt đường huyết quá mức [6].
Phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ nhỏ không nên tùy tiện sử dụng chè đắng rừng. Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa thảo dược này vào thực đơn hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Nếu thích hương vị chè đắng rừng, bạn có thể uống như một loại trà giải khát thông thường, không dùng với mục đích giảm béo cấp tốc. Chỉ nên dùng 1-2 búp chè cho một ấm nước sôi, hãm loãng.
Thời điểm uống thích hợp là ban ngày, sau bữa ăn khoảng 30 phút. Không uống lúc bụng đói cồn cào để tránh say trà, cồn cào ruột. Tránh uống vào buổi tối sát giờ đi ngủ vì đồ uống nhóm Ilex có thể chứa caffeine gây mất ngủ [5].
Để kiểm soát cân nặng, hãy kết hợp chế độ ăn giảm calo cùng tập thể dục đều đặn. Chè thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ cấp nước, bổ sung chất chống oxy hóa cho cơ thể chứ không thay thế thói quen sống lành mạnh [7].
Chè đắng rừng chứa các hoạt chất có tiềm năng sinh học hỗ trợ chuyển hóa mỡ trong ống nghiệm và động vật [1, 3]. Tuy vậy, chưa có bằng chứng khẳng định uống chè giúp giảm mỡ ở người. Hãy giữ chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng thảo dược trị liệu.
