Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây quen thuộc trong vườn như lá sắn thuyền để đun nước uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt hoặc hỗ trợ trị bệnh. Tuy nhiên, việc sử dụng thảo dược tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian mà thiếu kiểm soát về liều lượng có thể mang đến những rủi ro sức khỏe không ngờ tới.

Thực tế, lá sắn thuyền chứa nhiều hoạt chất sinh học tác động trực tiếp đến mạch máu, quá trình chuyển hóa đường và chuyển hóa thuốc trong cơ thể. Do đó, những người có huyết áp thấp, người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc các bệnh nhân sắp trải qua phẫu thuật không nên tự ý dùng loại lá này mỗi ngày.

Tác động giãn mạch và nguy cơ tụt huyết áp

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2017 cho thấy dịch chiết nước và dịch chiết methanol từ lá sắn thuyền (Syzygium polyanthum) có khả năng làm giãn các vòng động mạch chủ ngực cô lập ở chuột [1]. Hiệu ứng giãn mạch này hoạt động thông qua con đường oxit nitric (nitric oxide), đồng thời chịu sự điều hòa của các thụ thể thần kinh thực vật gồm thụ thể alpha-adrenergic, beta-adrenergic và thụ thể muscarinic [1].

Trước đó, các thử nghiệm cũng ghi nhận dịch chiết lá sắn thuyền có thể làm giảm huyết áp rõ rệt ở cả chuột bình thường lẫn chuột bị tăng huyết áp tự phát [1]. Dù cơ chế giãn mạch này hứa hẹn tiềm năng hỗ trợ cho người tăng huyết áp, nó lại là mối đe dọa với người vốn có huyết áp thấp. Uống nước lá sắn thuyền đậm đặc hoặc kéo dài mỗi ngày có thể kích hoạt tình trạng giãn mạch quá mức, dẫn đến hạ huyết áp đột ngột, gây hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu.

Khả năng ức chế men tiêu hóa và nguy cơ hạ đường huyết quá mức

Ngoài tác động trên huyết áp, lá sắn thuyền còn thể hiện hoạt tính sinh học mạnh mẽ đối với quá trình chuyển hóa đường. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã so sánh các phương pháp chiết xuất lá sắn thuyền và đánh giá tác động ức chế men đường huyết [2]. Kết quả ghi nhận nước ép tươi của lá sắn thuyền có khả năng ức chế enzym alpha-amylase lên tới 92,21% và enzym alpha-glucosidase đạt 96,06%, các mức này thậm chí còn vượt qua thuốc chuẩn acarbose [2].

Bên cạnh đó, dịch ép tươi từ lá sắn thuyền còn cho thấy khả năng dọn gốc tự do DPPH đạt tỷ lệ ức chế 64,93% (tương đương chất chống oxy hóa quercetin là 69,21%) và chỉ số khử sắt FRAP đạt 69,05, cao hơn hẳn so với quercetin (63,27) [2]. Hai loại men alpha-amylase và alpha-glucosidase đóng vai trò cắt nhỏ carbohydrate thành glucose để hấp thu vào máu. Việc ức chế mạnh hai men này giúp kiểm soát đường huyết sau ăn ở người tiểu đường, nhưng nếu người bệnh đang uống thuốc hạ đường huyết Tây y mà dùng thêm lá sắn thuyền hằng ngày thì nguy cơ cộng dồn tác dụng dẫn đến tụt đường huyết quá mức là rất dễ xảy ra.

Nguy cơ tương tác thuốc và lưu ý trước phẫu thuật

Sắn thuyền cũng là một trong năm thành phần thảo dược của chế phẩm kết hợp SynacinnTM cùng với râu mèo, nghệ Java, quế và xuyên tâm liên [3]. Nghiên cứu công bố năm 2018 trên microsome gan người bằng kỹ thuật LC-MS/MS đã chỉ ra rằng, ở nồng độ tối đa 5000 mcg/ml, chế phẩm chứa sắn thuyền này ức chế 100% hàng loạt enzym cytochrom P450 quan trọng tham gia chuyển hóa thuốc gồm CYP1A2, CYP2B6, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 và cả hai đường thử nghiệm của CYP3A4 [3]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) đối với các men này lần lượt nằm trong khoảng từ 0,23 đến 1,23 mg/ml [3].

Mặc dù trong bài thử nghiệm đó, thành phần curcumin đơn lẻ được xác định là tác nhân chính gây ức chế mạnh CYP2C8, CYP2C9 và CYP2C19, các nhà khoa học vẫn khuyến cáo chế phẩm chứa sắn thuyền nên được dùng tách biệt với các thuốc chuyển hóa qua hệ enzym này [3]. Đối với người chuẩn bị phẫu thuật, việc kiểm soát huyết áp, đường huyết và nồng độ thuốc gây mê, thuốc tim mạch, thuốc giảm đau là yếu tố sống còn. Tác động giãn mạch [1], hạ đường huyết [2] cùng nguy cơ ảnh hưởng lên hệ enzym gan chuyển hóa thuốc [3] khiến người sắp phẫu thuật cần tuyệt đối tránh dùng lá sắn thuyền để đảm bảo an toàn trong và sau mổ.

Độc tính bán cấp trên gan qua nghiên cứu động vật

Không chỉ tiềm ẩn nguy cơ tương tác, việc lạm dụng lá sắn thuyền liều cao còn để lại những lo ngại nhất định về mặt mô học. Một nghiên cứu độc tính bán cấp năm 2021 được tiến hành trên chuột cống Sprague Dawley (10 con đực và 10 con cái mỗi nhóm) được cho uống dịch chiết methanol lá sắn thuyền liên tục trong 28 ngày với các mức liều 0, 400, 1000 và 2000 mg/kg/ngày [4]. Nghiên cứu ghi nhận dịch chiết không gây biến đổi thể trọng, lượng thức ăn hay chu kỳ động dục của chuột [4].

Tuy nhiên, ở nhóm chuột đực dùng mức liều cao 1000 và 2000 mg/kg/ngày, các nhà nghiên cứu quan sát thấy có sự biến đổi và gia tăng nhẹ nồng độ men gan aspartate aminotransferase (AST) và xuất hiện các tổn thương cấu trúc vi mô tại tế bào gan và tế bào chất so với nhóm đối chứng [4]. Đáng chú ý, chuột cái trong cùng thử nghiệm lại hoàn toàn không gặp bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc nào [4]. Các nhà khoa học kết luận độc tính của lá sắn thuyền có sự khác biệt theo giới tính và cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng chiết xuất này ở liều cao [4].

Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng được, uống thay trà hằng ngày sẽ giúp phòng ngừa bách bệnh mà không có tác dụng phụ. Ngoài các nghiên cứu về huyết áp và chuyển hóa, lá sắn thuyền còn được chứng minh có hoạt tính kháng khuẩn đối với Listeria monocytogenes và Staphylococcus aureus trong thử nghiệm đĩa khuếch tán [5], đồng thời chứa các dẫn xuất phloroglucinol mới cùng pheophorbide có hoạt tính gây độc tế bào phụ thuộc ánh sáng [6].

Tuy vậy, phần lớn các dữ liệu khoa học về tác dụng giãn mạch, hạ đường huyết hay độc tính của sắn thuyền hiện nay mới chỉ dừng lại ở các mô hình động vật gặm nhấm, mẫu mô cô lập hoặc thử nghiệm ống nghiệm [1, 2, 5, 7]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác định ngưỡng liều an toàn tuyệt đối khi uống hằng ngày. Do đó, việc tự ý dùng lá tươi đun nước đặc uống liên tục để tự chữa bệnh là quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào gan hoặc rối loạn huyết động [1, 2].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Dựa trên các dữ liệu thực nghiệm đã công bố, các nhóm đối tượng sau đây cần tránh hoặc hết sức thận trọng khi tiếp xúc với lá sắn thuyền:

  • Người huyết áp thấp: Hoạt tính kích thích giải phóng nitric oxide gây giãn mạch có thể làm chỉ số huyết áp tụt sâu hơn mức bình thường, gây ngất hoặc choáng váng [1].
  • Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc: Dược tính ức chế men alpha-amylase và alpha-glucosidase mạnh mẽ có thể làm tăng tác dụng phụ hạ đường huyết quá mức của thuốc điều trị [2].
  • Bệnh nhân trước và sau phẫu thuật: Cần ngưng hoàn toàn việc uống nước lá này do nguy cơ gây dao động huyết áp [1], tụt đường huyết [2] và khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa các thuốc điều trị thông qua enzym gan [3].
  • Người có tiền sử suy giảm chức năng gan: Dữ liệu tổn thương cấu trúc tế bào gan và tăng men AST ở liều cao trên động vật đực cho thấy cơ quan này có thể chịu gánh nặng chuyển hóa khi dùng kéo dài [4].
  • Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, do đó không được tự ý sử dụng.

Cách sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Trong ẩm thực và sinh hoạt, lá sắn thuyền thỉnh thoảng chỉ nên dùng như một loại gia vị tạo mùi hoặc sử dụng ngoài da, súc miệng theo kinh nghiệm dân gian với lượng rất vừa phải. Không nên tự chế biến nước ép tươi uống đậm đặc dài ngày vì dạng dịch ép tươi có hoạt tính ức chế men rất cao [2].

Nếu đang điều trị bất kỳ bệnh lý mạn tính nào như tim mạch, huyết áp hay đái tháo đường, người dân tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc Tây để thay bằng nước lá sắn thuyền. Trước khi muốn dùng bất kỳ bài thuốc thảo dược nào chứa sắn thuyền, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc [3]. Việc lắng nghe cơ thể, sử dụng thảo dược điều độ và duy trì lối sống cân bằng luôn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.