Uống cỏ sữa lá to tăng tiểu cầu khi sốt xuất huyết: Bằng chứng nói gì?

Mỗi mùa mưa đến, số ca mắc sốt xuất huyết Dengue lại gia tăng nhanh chóng, kéo theo nỗi ám ảnh lớn nhất của người bệnh và người nhà: tụt tiểu cầu đột ngột dẫn tới nguy cơ xuất huyết nguy hiểm. Trong sự lo lắng tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ nhằm giữ mức tiểu cầu an toàn, không ít người đã truyền tai nhau việc sắc uống cỏ sữa lá to (còn được gọi là cỏ tawa-tawa). Nhiều diễn đàn chia sẻ kinh nghiệm khẳng định chỉ cần vài nắm lá nấu nước uống là tiểu cầu sẽ tăng vọt, người bệnh nhanh chóng cắt sốt và qua cơn nguy kịch.

Thực tế, cỏ sữa lá to có thực sự tạo ra phép màu đối với lượng tiểu cầu của bệnh nhân sốt xuất huyết hay không? Dưới góc nhìn khoa học, các bằng chứng lâm sàng sơ bộ cho thấy loại thảo mộc này bước đầu ghi nhận xu hướng cải thiện lượng tiểu cầu ở hơn 70% bệnh nhân sốt xuất huyết sau 24 giờ sử dụng ^[1]. Tuy nhiên, mức tăng này chưa đạt ý nghĩa thống kê mang tính khẳng định tuyệt đối, đồng thời đây hoàn toàn không phải là thuốc điều trị đặc hiệu thay thế cho các can thiệp y tế chuẩn mực ^[1].

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cỏ sữa lá to

Cỏ sữa lá to, có tên khoa học là Euphorbia hirta, là loài cây mọc hoang phổ biến ở nhiều quốc gia nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[2]. Tại Philippines, loài cây này được gọi là tawa-tawa và từ lâu đã trở thành một trong những phương thuốc dân gian được sử dụng rộng rãi nhất để hỗ trợ người mắc sốt xuất huyết ^[2]. Khi bệnh nhân xuất hiện các cơn sốt cao li bì, đau mình mẩy và đối mặt với tình trạng xuất huyết dưới da, việc tìm đến các bài thuốc từ vườn nhà thường diễn ra rất tự nhiên ^[2].

Chính sự sẵn có tại các góc vườn cùng tâm lý mong muốn tìm một liệu pháp tự nhiên đã khiến cỏ sữa lá to được nhiều gia đình coi là "phao cứu sinh" ^[2]. Nhiều người tin rằng uống nước sắc từ loại cây này sẽ trực tiếp ngăn chặn virus nhân lên và kích hoạt tủy xương sản sinh tiểu cầu nhanh chóng. Dù vậy, phần lớn người dân áp dụng phương pháp này dựa theo kinh nghiệm truyền miệng mà chưa hiểu rõ nghiên cứu khoa học thực tế đã chứng minh được những gì và giới hạn ở đâu ^[2].

Trước thực trạng đó, việc phân tích thấu đáo các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu tiền lâm sàng là vô cùng cần thiết. Điều này giúp người bệnh có cái nhìn đúng đắn, tránh tâm lý chủ quan hoặc từ chối các hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Câu trả lời ngắn từ các dữ liệu khoa học

Trước câu hỏi liệu uống cỏ sữa lá to có giúp tăng tiểu cầu khi bị sốt xuất huyết hay không, câu trả lời dựa trên bằng chứng hiện tại là: Cỏ sữa lá to có ghi nhận tác động tích cực bước đầu nhưng bằng chứng vẫn còn mang tính sơ bộ và chưa đủ mạnh ^[1].

Trong thử nghiệm lâm sàng can thiệp, phần lớn người bệnh sử dụng nước sắc cỏ sữa ghi nhận lượng tiểu cầu tăng ở mức độ vừa phải sau 24 giờ ^[1]. Song song đó, tình trạng hạ bạch cầu được cải thiện rõ rệt, cơn sốt và các triệu chứng giống cúm cũng thuyên giảm đáng kể ^[1].

Tuy nhiên, xét trên toàn bộ mẫu nghiên cứu, sự gia tăng số lượng tiểu cầu và tổng số lượng bạch cầu sau 24 giờ can thiệp vẫn chưa đạt mức ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[1]. Do đó, người bệnh không thể coi đây là một giải pháp thay thế cho phác đồ truyền dịch, bù điện giải hay chỉ định truyền khối tiểu cầu khi có diễn biến nặng.

Cơ chế tác động: Khoa học giải thích thế nào?

Để hiểu tại sao cỏ sữa lá to lại có tiềm năng đối với bệnh sốt xuất huyết, các nhà nghiên cứu đã phân tích cơ chế trên động vật và mô hình tin sinh học ^[2], ^[3]. Một trong những nguyên nhân khiến tiểu cầu tụt dốc trong sốt xuất huyết là do sự phá hủy tiểu cầu ở ngoại vi và sự ức chế tạm thời ở tủy xương ^[4].

Ba nghiên cứu trên động vật thực hiện trên chuột và thỏ đã chỉ ra rằng việc sử dụng dịch chiết lá hoặc toàn cây cỏ sữa lá to giúp làm tăng số lượng tiểu cầu ^[2]. Đặc biệt, trên mô hình chuột bị giảm tiểu cầu do tiêm ethanol màng bụng (tác nhân gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa và cường lách dẫn tới tiêu hủy tiểu cầu), cỏ sữa lá to đã làm tăng lượng tiểu cầu đáng kể ^[2]. Cơ chế được giải thích là nhờ khả năng hỗ trợ bổ sung và phóng thích tiểu cầu dự trữ từ lách vào vòng tuần hoàn chung ^[2]. Thêm vào đó, việc cỏ sữa lá to giúp rút ngắn thời gian chảy máu ở chuột thí nghiệm cho thấy tiềm năng thực tế trong việc kiểm soát các biến cố xuất huyết ^[2].

Ở mức độ phân tử, một nghiên cứu sàng lọc 2.944 hoạt chất từ các loài thực vật Philippines đã tìm kiếm các hợp chất có khả năng ức chế enzym protease NS2b-NS3 của virus Dengue ^[3]. Đây là loại enzym đóng vai trò thiết yếu giúp virus nhân lên trong cơ thể người bệnh ^[3]. Nghiên cứu mô phỏng phân tử này xác định được một số hoạt chất từ thực vật có ái lực liên kết mạnh và tính chất dược động học thuận lợi, mở ra triển vọng cho các nghiên cứu hoạt chất kháng virus sau này ^[3].

Nghiên cứu lâm sàng trên người: Kết quả thực tế nói gì?

Cho đến nay, bằng chứng lâm sàng trực tiếp đánh giá nước sắc cỏ sữa lá to trên người bệnh sốt xuất huyết chủ yếu dựa vào một nghiên cứu can thiệp được công bố vào năm 2012 tại Pakistan ^[1]. Đây là một trong những thử nghiệm quan trọng ghi nhận số liệu cụ thể trên bệnh nhân nội trú ^[1].

Nghiên cứu được tiến hành trong vòng 3 tháng tại khoa điều trị của Bệnh viện Sir Ganga Ram ở Lahore, thu nhận tổng cộng 125 bệnh nhân đã được xác chẩn mắc sốt xuất huyết ^[1]. Các đối tượng tham gia được chia làm hai nhóm tuổi: nhóm A gồm những người từ 30 đến 55 tuổi, và nhóm B gồm những người trẻ từ 14 đến 25 tuổi ^[1]. Khi nhập viện, bệnh nhân nam có mức tiểu cầu khởi điểm dưới 25.000/mm3, trong khi ở bệnh nhân nữ con số này ở mức trên 50.000/mm3 ^[1]. Chỉ số dung tích hồng cầu (haematocrit) ở nam là trên 40% và ở nữ dao động từ 30-40% ^[1]. Kháng thể IgM đặc hiệu với hiệu giá trên 1:160 xuất hiện ở 71,3% bệnh nhân nữ và 50% bệnh nhân nam ^[1]. Ngoài ra, có 38% nữ và 36% nam có men gan AST tăng trên 40 IU/L; men gan ALT trên 40 IU/L ở 9,5% nữ và 12% nam ^[1].

Tất cả các bệnh nhân được chỉ định sử dụng nước thảo dược sắc từ cỏ sữa lá to (tawa-tawa) và được lấy máu xét nghiệm lại sau 24 giờ can thiệp ^[1]. Kết quả cho thấy:

• Hơn 70% bệnh nhân có sự gia tăng tiểu cầu ở mức độ vừa phải ^[1].
• Tuy nhiên, xét chung trên toàn bộ nhóm A và nhóm B, mức tăng của số lượng tiểu cầu và tổng số lượng bạch cầu (TLC) sau 24 giờ sử dụng nước sắc cỏ sữa vẫn là mức tăng không có ý nghĩa thống kê ^[1].
• Chỉ số dung tích hồng cầu có xu hướng giảm nhẹ không có ý nghĩa thống kê ^[1].
• Điểm sáng lớn nhất là tình trạng giảm bạch cầu (leucopoenia) của người bệnh được cải thiện rõ rệt mang ý nghĩa thống kê ^[1].
• Nghiên cứu cũng ghi nhận sự phục hồi rõ nét đối với triệu chứng sốt và các biểu hiện đau mỏi giống cúm ở đa số người bệnh ^[1].

Kết quả lâm sàng này cho thấy nước sắc cỏ sữa có mang lại một số chuyển biến tích cực trong việc hỗ trợ cải thiện triệu chứng và tạo đà phục hồi chỉ số máu ^[1]. Dù vậy, mức độ tăng tiểu cầu chỉ diễn ra ở mức vừa phải và chưa tạo ra sự đột phá vượt trội về mặt thống kê trong khoảng thời gian ngắn 24 giờ ^[1].

Bằng chứng từ nghiên cứu tiền lâm sàng và dân tộc thực vật học

Bên cạnh thử nghiệm can thiệp trên, bức tranh khoa học về cỏ sữa lá to còn được củng cố qua các dữ liệu thực địa và tổng quan nghiên cứu tiền lâm sàng ^[2], ^[5]. Cỏ sữa lá to cùng với một số loài thực vật khác như lá đu đủ (Carica papaya), khoai lang (Ipomea batata), hay sâm cau (Eurycoma longifolia) từng được nhắc đến trong y văn như những nguồn thảo dược có khả năng kích thích số lượng tiểu cầu trên các mô hình động vật mắc sốt xuất huyết ^[4].

Một nghiên cứu dân tộc thực vật học tiến hành năm 2015 tại 3 cộng đồng bản địa thuộc tỉnh Pangasinan (Philippines) trên 82 người cung cấp thông tin (chủ yếu là phụ nữ từ 60-80 tuổi) cho thấy cỏ sữa lá to là loài cây được dùng phổ biến nhất cho người mắc sốt xuất huyết ^[5]. Người dân tại đây thường thu hái phần lá và thân cây trên mặt đất đem sắc lấy nước uống ^[2], ^[5]. Kết quả khảo sát ghi nhận tỷ lệ đồng thuận rất cao về việc dùng cỏ sữa nhằm cải thiện các triệu chứng chính của sốt xuất huyết liên quan đến xuất huyết và trong giai đoạn sốt cao ^[5].

Tổng quan năm 2018 cũng ghi nhận các thử nghiệm trên chuột cho thấy dịch chiết cỏ sữa lá to làm biến đổi tích cực thời gian đông máu và rút ngắn thời gian chảy máu ^[2]. Những dữ liệu thực nghiệm này củng cố nền tảng lý thuyết cho việc cỏ sữa có thể hỗ trợ cầm máu tự nhiên trong giai đoạn tiểu cầu suy giảm ^[2].

Lợi ích, giới hạn và những hiểu lầm thường gặp

Từ các nghiên cứu có sẵn, lợi ích bước đầu của cỏ sữa lá to là giúp người bệnh sốt xuất huyết cảm thấy dễ chịu hơn nhờ việc cải thiện số lượng bạch cầu, hỗ trợ hạ nhiệt cơn sốt và giảm đau mỏi toàn thân ^[1]. Khả năng kích thích nhẹ lượng tiểu cầu và hạn chế thời gian chảy máu cũng là điểm tựa đáng ghi nhận ^[1], ^[2].

Tuy vậy, giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay là rất lớn:

• Thử nghiệm lâm sàng năm 2012 có quy mô tương đối nhỏ (125 bệnh nhân), thời gian theo dõi xét nghiệm đánh giá can thiệp chỉ gói gọn sau 24 giờ ^[1].
• Mức tăng tiểu cầu ghi nhận trên toàn bộ các nhóm vẫn chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê ^[1].
• Các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế chống virus hay tăng sinh mẫu tiểu cầu chủ yếu mới dừng lại ở mô hình chuột, thỏ hoặc tính toán trên máy tính, chưa có các thử nghiệm lâm sàng mù đôi đối chứng giả dược quy mô lớn trên người ^[2], ^[3].

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem cỏ sữa lá to như một loại "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn bệnh sốt xuất huyết hay lập tức đưa tiểu cầu về mức bình thường. Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus, có diễn tiến tự nhiên qua các giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm (thường rơi vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh khi tiểu cầu tụt mạnh và có nguy cơ thoát huyết tương) và giai đoạn hồi phục. Việc tiểu cầu tự phục hồi khi qua giai đoạn nguy hiểm đôi khi bị ngộ nhận là nhờ công dụng của nước cỏ sữa.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng cỏ sữa lá to?

Cỏ sữa lá to dù là thảo mộc tự nhiên nhưng chứa nhiều hợp chất sinh học có thể gây kích ứng hoặc tương tác bất lợi nếu sử dụng bừa bãi. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhựa mủ của các cây thuộc chi Euphorbia có thể gây co bóp tử cung hoặc kích ứng đường tiêu hóa mạnh. Chưa có thử nghiệm an toàn nào trên phụ nữ mang thai bị sốt xuất huyết, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
• Trẻ em: Cơ địa và chức năng gan thận của trẻ nhỏ rất nhạy cảm. Thử nghiệm năm 2012 chỉ thu nhận bệnh nhân từ 14 tuổi trở lên ^[1]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu về liều lượng và độ an toàn trên trẻ nhỏ dưới lứa tuổi này.
• Người có bệnh lý gan, thận: Thử nghiệm lâm sàng ghi nhận có một tỷ lệ bệnh nhân sốt xuất huyết vốn đã bị tăng men gan AST và ALT ^[1]. Việc dung nạp thêm các dịch chiết thảo dược không rõ chuẩn hóa có thể tạo gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan.
• Bệnh nhân có dấu hiệu cảnh báo nặng: Người có biểu hiện nôn nhiều, đau bụng dữ dội, li bì, vật vã, chảy máu cam, chảy máu chân răng ồ ạt hoặc đi ngoài phân đen cần được cấp cứu y tế ngay lập tức, không được trì hoãn bằng việc ở nhà uống nước cỏ sữa.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu người bệnh muốn sử dụng nước sắc cỏ sữa lá to như một biện pháp hỗ trợ bổ sung, việc thực hiện cần tuân theo các nguyên tắc an toàn cơ bản:

• Hỏi ý kiến bác sĩ điều trị: Luôn thông báo cho bác sĩ phụ trách trước khi uống bất kỳ loại nước lá nào để tránh tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng.
• Cách sơ chế và liều lượng: Trong các tài liệu dân tộc học, người dân dùng nước sắc từ phần lá và thân cây tươi hoặc khô, đun sôi kỹ với nước sạch ^[2], ^[5]. Do nghiên cứu lâm sàng không công bố công thức liều chi tiết, người bệnh chỉ nên dùng một lượng thảo mộc vừa phải, uống loãng như nước giải khát tạm thời, không sắc quá đặc và không uống thay thế hoàn toàn nước lọc.
• Không quên nền tảng điều trị cốt lõi: Điều trị sốt xuất huyết quan trọng nhất vẫn là theo dõi sát chỉ số công thức máu (HCT và tiểu cầu) hàng ngày, nghỉ ngơi tuyệt đối, hạ sốt bằng paracetamol đúng liều (tránh dùng aspirin hoặc ibuprofen vì nguy cơ gây chảy máu) và bù đủ nước, điện giải thông qua dung dịch oresol, nước trái cây hoặc cháo loãng.

Cỏ sữa lá to là một dược liệu dân gian giàu tiềm năng và bước đầu cho thấy những tác động hỗ trợ tích cực đối với người bệnh sốt xuất huyết qua các nghiên cứu sơ bộ ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, loại thảo mộc này không thể thay thế cho việc theo dõi y tế chặt chẽ và các phác đồ điều trị chuyên khoa. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, kết hợp sáng suốt giữa y học hiện đại và kinh nghiệm dân gian để vượt qua bệnh tật an toàn.