Uống cốt toái bổ kéo dài: Độc tính trên gan thận đến đâu?

Cốt toái bổ và băn khoăn về độc tính gan thận

Nhiều người có thói quen dùng cốt toái bổ để ngâm rượu, sắc nước uống hàng ngày nhằm mạnh gân xương hoặc bồi bổ chức năng tạng thận theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, việc sử dụng một vị thuốc kéo dài qua nhiều tháng thường dấy lên lo ngại: liệu các hoạt chất trong dược liệu có gây tích tụ độc chất, làm tổn hại đến tế bào gan và suy giảm chức năng bài tiết của thận hay không?

Hiện nay, các tài liệu dược học chỉ ghi nhận cốt toái bổ chứa các hợp chất tự nhiên lành tính và không có bằng chứng khoa học cho thấy vị thuốc này gây hoại tử hay suy thoái cơ quan nếu dùng đúng liều lượng ^[1]. Mặc dù vậy, nghiên cứu chuyên sâu về độc tính bán trường diễn (độc tính khi dùng lặp lại nhiều tuần liên tiếp) của riêng dược liệu này trên người vẫn còn rất hạn chế. Do đó, người dùng không nên tự ý lạm dụng thảo dược kéo dài khi chưa nắm rõ thành phần hoạt chất và giới hạn an toàn.

Bản chất hóa học của vị thuốc cốt toái bổ

Cốt toái bổ (thân rễ phơi khô của cây Drynaria roosii hoặc các loài thuộc chi Drynaria) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng phổ biến nhằm hỗ trợ điều trị các bệnh lý về xương khớp và chứng thận hư ^[1]. Gần đây, chiết xuất dạng nước của cốt toái bổ còn được ghi nhận có khả năng hỗ trợ cải thiện trí nhớ ^[1].

Về mặt hóa học thực vật, cốt toái bổ tự nhiên chứa nhiều nhóm flavonoid và hợp chất phenolic quý ^[1]. Một phân tích công bố năm 2023 chỉ ra rằng mẫu dược liệu thô có sự hiện diện của hàng loạt chất chuyển hóa thứ cấp gồm naringin, neoeriocitrin, 5,7-dihydroxychromone-7-O-neohesperidoside, caffeic acid 4-O-beta-D-glucoside, protocatechuic acid, trans-p-coumaric acid 4-O-beta-D-glucoside và kaempferol 3-O-alpha-L-rhamnoside 7-O-beta-D-glucoside ^[1].

Các hoạt chất kể trên đóng vai trò là chất chống oxy hóa tự nhiên, tham gia vào hoạt tính sinh học chính của vị thuốc mà không phải là các độc chất gây hủy hoại cấu trúc mô gan hay thận ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu phân tích thành phần dược liệu

Nghiên cứu chuyển hóa công bố năm 2023 đã sử dụng phương pháp quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân proton (1H NMR) kết hợp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) và phân tích thống kê đa biến để đánh giá chất lượng cốt toái bổ ^[1]. Đối tượng nghiên cứu gồm các mẫu dược liệu thô từ cây Drynaria roosii, các mẫu đã qua chế biến sao cháy và cả những mẫu giả mạo từ loài Araiostegia divaricata var. formosana ^[1].

Kết quả định lượng cho thấy mẫu thô chứa hàm lượng lớn các chất: naringin dao động từ 0,93 đến 9,86 mg/g; neoeriocitrin từ 0,74 đến 7,59 mg/g; 5,7-dihydroxychromone-7-O-neohesperidoside từ 0,05 đến 2,48 mg/g; caffeic acid 4-O-beta-D-glucoside từ 0,27 đến 2,51 mg/g; trans-p-coumaric acid 4-O-beta-D-glucoside từ 0,14 đến 1,26 mg/g và kaempferol 3-O-alpha-L-rhamnoside 7-O-beta-D-glucoside từ 0,04 đến 0,52 mg/g ^[1].

Đối với các mẫu sao cháy, nghiên cứu ghi nhận sự xuất hiện của chất 5-hydroxymethyl-2-furaldehyde và phân chia thành hai nhóm: nhóm Loại I vẫn giữ thành phần tương tự mẫu thô, trong khi nhóm Loại II bị mất hầu hết các hợp chất trên và chỉ còn chứa protocatechuic acid với hàm lượng 0,84 đến 1,32 mg/g ^[1]. Nghiên cứu cũng chỉ rõ mẫu giả mạo từ loài Araiostegia divaricata chứa lượng lớn chất (-)-epicatechin 3-O-beta-D-allopyranoside (1,44 đến 11,49 mg/g) mà hoàn toàn không có naringin và neoeriocitrin ^[1].

Dữ liệu này xác nhận rằng cốt toái bổ chuẩn chỉ mang những thành phần thực vật tự nhiên, không phát hiện thấy các dị nguyên hay hợp chất chuyển hóa mang độc tính tiềm tàng cho gan và thận ^[1].

Băn khoăn độc tính bán trường diễn và khoảng trống dữ liệu

Trong các thử nghiệm độc học thực nghiệm, độc tính bán trường diễn thường được đánh giá khi sinh vật tiếp xúc liên tục từ vài tuần đến 90 ngày nhằm tìm ra biến đổi mô bệnh học gan thận. Dù vậy, dữ liệu độc tính bán trường diễn chuẩn hóa theo dược điển đối với cốt toái bổ vẫn chưa phong phú trên đối tượng người sống.

Hầu hết các dữ liệu an toàn hiện hành đều bắt nguồn từ kinh nghiệm sử dụng truyền thống và các chỉ tiêu kiểm nghiệm tiêu chuẩn, như tiêu chuẩn thuốc thô ngoài dược điển của Nhật Bản ban hành năm 2022 nhằm quy định nguồn gốc thực vật chuẩn xác của cốt toái bổ từ loài Drynaria roosii ^[1].

Vì thiếu các thử nghiệm lâm sàng dài hạn theo dõi men gan hay chỉ số lọc thận trên người, người sử dụng không thể tùy tiện suy đoán rằng có thể uống lượng lớn vị thuốc này từ năm này qua tháng khác mà không gặp bất kỳ phản ứng phụ nào.

Nguy cơ tiềm ẩn từ dược liệu giả và chế biến sai cách

Một mối lo ngại có thật tác động đến gan và thận không đến từ bản thân vị thuốc Drynaria roosii mà xuất phát từ vấn đề nhầm lẫn loài và chế biến ^[1].

Nghiên cứu năm 2023 đã chứng minh rằng các mẫu dược liệu trôi nổi trên thị trường có thể bị giả mạo bằng loài Araiostegia divaricata var. formosana, vốn chứa hoạt chất hoàn toàn khác biệt và thiếu vắng hai chất nòng cốt là naringin và neoeriocitrin ^[1]. Bên cạnh đó, việc sao chế không đúng kỹ thuật (nhóm Loại II) làm tiêu biến gần như toàn bộ các hợp chất flavonoid có lợi ^[1].

Khi dùng phải dược liệu giả mạo hoặc dược liệu bị biến tính, người bệnh không những không đạt được hiệu quả bồi bổ mà còn vô tình đưa vào cơ thể những tạp chất chưa được kiểm chứng độ an toàn, tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho hệ thống tế bào gan và ống thận.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, xơ gan hoặc người mắc bệnh thận mạn tính cần hết sức thận trọng, không tự ý uống nước sắc hoặc rượu ngâm cốt toái bổ kéo dài. Cơ quan chuyển hóa và bài tiết của nhóm đối tượng này vốn đã suy yếu, bất kỳ hợp chất lạ nào đưa vào liên tục đều đòi hỏi quá trình xử lý phức tạp tại gan và đào thải qua cầu thận.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn lâm sàng, tuyệt đối không nên tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng. Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách dùng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để bảo vệ sức khỏe và phòng tránh nguy cơ quá tải cho gan thận, người dùng chỉ nên sử dụng cốt toái bổ với liều lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Không nên tự ý tăng liều, không sắc uống thay nước lọc cả ngày và không kéo dài liệu trình vượt quá thời gian được chỉ định.

Về nguồn gốc, người bệnh cần chọn mua dược liệu tại các cơ sở đông dược có chứng nhận uy tín, đảm bảo đúng nguồn gốc thực vật Drynaria roosii, tránh mua phải hàng trôi nổi dễ lẫn tạp chất hoặc bị tráo đổi bằng các loài giả mạo ^[1]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu hay phù nề trong quá trình dùng thuốc, cần lập tức ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận.

Cốt toái bổ là vị thuốc có giá trị sinh học tốt với nhiều hoạt chất tự nhiên lành tính, không chứa các chất gây hủy hoại tế bào nội tạng trực tiếp ^[1]. Tuy nhiên, việc sử dụng an toàn bắt buộc phải dựa trên sự kiểm soát chặt chẽ về nguồn gốc dược liệu, dùng đúng liều lượng vừa phải và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ.