Thực hư lời đồn về củ râu hùm chữa đau bao tử

Những cơn đau rát thượng vị, ợ hơi, khó tiêu do viêm loét dạ dày khiến không ít người tìm đến các bài thuốc truyền khẩu. Thời gian gần đây, củ râu hùm được nhiều người mách tai nhau như một loại "thần dược" chữa lành vết loét, giảm tiết axit và phục hồi bao tử nhanh chóng.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên khoa học hiện đại rất rõ ràng: Việc uống củ râu hùm để chữa viêm loét dạ dày hoàn toàn chỉ là lời đồn dân gian chưa được kiểm chứng. Đến thời điểm hiện tại, không có bất kỳ công trình nghiên cứu hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh loài thực vật này có khả năng kháng acid, bảo vệ niêm mạc hay trị dứt điểm viêm loét đường tiêu hóa ở người.

Cơ chế bảo vệ dạ dày diễn ra như thế nào?

Viêm loét dạ dày là một vùng niêm mạc bị tổn thương, bào mòn sâu và là một trong những bệnh lý tiêu hóa mạn tính phổ biến nhất hiện nay [1]. Ước tính có khoảng 15 triệu người trên thế giới chịu ảnh hưởng bởi căn bệnh này, với số ca tử vong vượt quá 4 triệu người mỗi năm [2]. Thậm chí, số liệu tổng quan dịch tễ học ghi nhận có tới gần 20% dân số toàn cầu có nguy cơ đối mặt với viêm loét dạ dày tá tràng tại một thời điểm nào đó trong đời, do các yếu tố như stress kéo dài, chế độ ăn uống, hút thuốc, uống rượu bia hay dùng thuốc giảm đau [3].

Về mặt sinh lý, tổn thương dạ dày hình thành khi có sự mất cân bằng giữa các yếu tố bảo vệ và yếu tố tấn công [2]. Các yếu tố bảo vệ tự nhiên của cơ thể bao gồm: lớp chất nhầy che phủ niêm mạc, sự giảm tiết dịch vị, lưu lượng máu nuôi dưỡng dồi dào ở lớp dưới niêm mạc, cùng sự xuất hiện của các protein kháng viêm và chống oxy hóa giúp niêm mạc tự sửa chữa [2]. Ngược lại, axit dịch vị dư thừa, phản ứng viêm và stress oxy hóa sẽ làm thủng hàng rào bảo vệ, dẫn tới trợt loét và xuất huyết.

Khoa học nói gì về các hoạt chất kháng axit và bảo vệ niêm mạc?

Để làm rõ tại sao một loại thảo dược có thể bảo vệ dạ dày, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên các hợp chất chiết xuất từ tự nhiên, tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào dành cho củ râu hùm.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã khảo sát dịch chiết chloroform từ lá cây Muntingia calabura (CEMC) và Melastoma malabathricum (CEMM) trên mô hình loét dạ dày do cồn ở chuột [4]. Kết quả cho thấy CEMC chứa tanin, polyphenol, triterpene, steroid; trong khi CEMM chứa triterpene và steroid [4]. Khi thử nghiệm hoạt tính dọn gốc tự do DPPH, CEMC đạt hiệu quả 86% so với 16% của CEMM, và thử nghiệm gốc superoxide đạt 73% so với 36% [4]. Với các liều thử nghiệm 50, 250 hoặc 500 mg/kg dùng trong 7 ngày, cả hai dịch chiết đều bảo vệ dạ dày đáng kể với nồng độ hiệu quả EC50 lần lượt là 192,3 và 297,7 mg/kg [4]. Ở thử nghiệm thắt môn vị, cả hai dịch chiết giúp giảm thể tích dịch vị, giảm độ axit tự do và toàn phần, đồng thời nâng cao độ pH và làm tăng lượng chất nhầy thành dạ dày [4].

Một nghiên cứu khác vào năm 2020 đánh giá triterpene tổng số từ quả Chaenomeles speciosa (TCS) trên tế bào RGM-1 bị tổn thương do indomethacin và trên chuột [5]. Kết quả thực nghiệm in vivo và in vitro chỉ ra TCS thúc đẩy tế bào tổn thương tăng sinh và di chuyển, nâng cao độ axit dịch vị và chất nhầy thành dạ dày, cải thiện chỉ số vết loét và tỷ lệ ức chế loét, đồng thời làm giảm phù nề, xuất huyết và thâm nhiễm tế bào viêm [5]. Hoạt chất này kích hoạt con đường tín hiệu TFF1-EGF/EGFR và điều hòa các protein liên quan đến quá trình chết tế bào (như Bcl-2, caspase, Bax), giúp ngăn chặn sự tự hủy tế bào niêm mạc [5].

Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột đánh giá tác dụng bảo vệ dạ dày của axit tannic (TA) gây ra bởi cồn và cồn kết hợp HCl [6]. Với liều uống 50 mg/kg, TA đem lại tỷ lệ bảo vệ vết thương dạ dày lần lượt đạt 97,96% đối với cồn và 94,20% đối với cồn/HCl [6]. TA làm tăng các chất chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione khử (GSH), giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) và myeloperoxidase (MPO) [6]. Đồng thời, TA hạ thấp cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và tăng cytokine kháng viêm IL-10 thông qua sự tham gia của kênh kali K+ATP, các hợp chất sulfhydryl (-SH), nitric oxide (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) [6].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2011 chiết xuất hợp chất tagitinin C từ cây Tithonia diversifolia để thử nghiệm trên chuột cống đực chủng Wistar bị loét do cồn [3]. Chuột được uống hỗn dịch tagitinin C ở các mức liều 1, 3, 10 và 30 mg/kg đạt tỷ lệ bảo vệ dạ dày lần lượt là 37,7%, 70,1%, 100% và 100% [3]. Tuy nhiên, tác dụng này không bị thay đổi bởi các chất ức chế NO, chất khóa nhóm sulfhydryl hay ức chế tổng hợp prostaglandin, chứng minh cơ chế bảo vệ của nó không đi qua các con đường trên [3].

Năm 2022, nghiên cứu trên chuột về axit linoleic (LA) ghi nhận liều uống 25, 50 hoặc 100 mg/kg giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày chống lại tổn thương do cồn kết hợp HCl (10 mL/kg) [7]. Ở liều 50 mg/kg đường uống hoặc tá tràng, LA bảo vệ dạ dày trước các tổn thương gây ra bởi indomethacin, stress do gò bó hạ thân nhiệt và thắt môn vị thông qua việc cải thiện các yếu tố phòng vệ của niêm mạc [7].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu tiến hành trên chuột Wistar được điều trị bằng vanillin liều 25, 50 hoặc 100 mg/kg trước khi gây loét bằng cồn tuyệt đối [2]. Kết quả chỉ ra cả 3 mức liều đều cho hiệu quả bảo vệ tương đương, làm tăng sản xuất chất nhầy, duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc [2]. Vanillin làm giảm nồng độ các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, IFN-gamma, giảm biểu hiện gen của NF-kappaB và TNF-alpha, đồng thời tăng nồng độ IL-10, mức biểu hiện mARN của IL-10 và oxit nitơ (NOx) [2].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 về chebulagic acid (CA) trên chuột bị loét dạ dày cấp tính do cồn cho thấy hợp chất này làm giảm tổn thương, giảm stress oxy hóa và cytokine tiền viêm, gia tăng rõ rệt nồng độ PGE2 và NO [8]. CA ngăn ngừa tổn thương vi tuần hoàn, thúc đẩy tái tạo cấu trúc mạch máu và sinh collagen thông qua điều hòa biểu hiện MMP-2, MT1-MMP, VEGF và TGF-beta [8]. Một tổng quan năm 2013 cũng chỉ ra rằng tinh dầu chiết từ các loài thực vật thơm và dược liệu đóng góp vai trò quan trọng trong việc bảo vệ dạ dày và làm lành vết loét ở các thử nghiệm tiền lâm sàng [1].

Lợi ích lý thuyết và giới hạn thực tế của bằng chứng

Tất cả các dữ liệu thực nghiệm trên cho thấy: thế giới tự nhiên có rất nhiều hợp chất mang hoạt tính sinh học có khả năng tăng tiết chất nhầy, dọn dẹp gốc tự do, kích thích tạo mạch máu và kháng tiết axit.

Tuy nhiên, điểm mấu chốt là toàn bộ các bằng chứng trên được tiến hành trên các loài cây như dâu da xoan, mua bà, mộc qua, cúc dại hay các hoạt chất tinh khiết như vanillin, axit linoleic, axit tannic chứ KHÔNG PHẢI trên củ râu hùm [4], [5], [6], [3], [7], [2]. Cho đến nay, chưa có dữ liệu nào phân tích thành phần định lượng, độc tính hay thử nghiệm lâm sàng của củ râu hùm trên người bị viêm loét dạ dày. Mọi sự suy diễn rằng củ râu hùm cũng có cơ chế tương tự các thảo dược khác đều là phỏng đoán vô căn cứ và thiếu tính khoa học.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược chữa dạ dày

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo mộc tự nhiên là lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Trên thực tế, nhiều loại cây củ mọc hoang dã chứa các ancaloit hoặc saponin có độc tính cao đối với gan, thận nếu không qua bào chế chuẩn hóa.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là cho rằng dược liệu tự nhiên có thể chữa "dứt điểm", "trị tận gốc" vi khuẩn Helicobacter pylori hoặc trung hòa axit ngay lập tức. Các loại thuốc tây y điều trị loét dạ dày như thuốc kháng axit, kháng cholinergic, ức chế bơm proton và đối kháng thụ thể H2 tuy có thể mang lại một số tác dụng phụ không mong muốn nhưng đã được chuẩn hóa về liều lượng và chứng minh lâm sàng chặt chẽ [3]. Tự ý bỏ thuốc tây để uống củ râu hùm có thể khiến vết loét ăn sâu, dẫn tới xuất huyết dạ dày hoặc thủng dạ dày cực kỳ nguy hiểm.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người đang có biểu hiện viêm loét dạ dày tiến triển, đau bụng dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen tuyệt đối không được tự ý sử dụng củ râu hùm hay bất kỳ bài thuốc lá dân gian nào. Đây là tình trạng cấp cứu nội khoa cần can thiệp y tế ngay lập tức.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền (suy gan, suy thận, tim mạch) cần tránh xa các dược liệu lạ chưa rõ thành phần hoạt chất. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn nào của củ râu hùm trên các đối tượng này; việc tự ý sử dụng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp hoặc tương tác bất lợi với các thuốc đang điều trị.

Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học

Nếu bạn đang gặp phải các vấn đề về dạ dày, hãy tiếp cận giải pháp chăm sóc sức khỏe một cách khoa học:

  • Thăm khám chuyên khoa tiêu hóa: Thực hiện nội soi dạ dày khi có chỉ định để xác định chính xác vị trí vết loét và kiểm tra sự hiện diện của vi khuẩn H. pylori.
  • Tuân thủ điều trị: Uống đúng và đủ liều các loại thuốc giảm tiết axit hoặc bảo vệ niêm mạc do bác sĩ kê đơn; không tự ý dừng thuốc khi thấy triệu chứng thuyên giảm.
  • Thay đổi lối sống: Tránh các tác nhân làm trầm trọng thêm vết loét đã được khoa học ghi nhận như thuốc lá, rượu bia, thức ăn quá chua cay, căng thẳng tinh thần và thói quen lạm dụng thuốc giảm đau kháng viêm [3], [7].
  • Duy trì chế độ ăn lành mạnh: Ăn đúng giờ, không để bụng quá đói hoặc quá no, uống đủ nước và tăng cường bổ sung rau xanh, trái cây có lợi cho đường tiêu hóa.

Tóm lại, lời đồn củ râu hùm chữa viêm loét dạ dày hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Người bệnh cần giữ sự tỉnh táo, không đánh cược sức khỏe của bản thân vào những bài thuốc truyền miệng vô căn cứ. Khi có biểu hiện bất thường ở đường tiêu hóa, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để nhận được phác đồ chẩn đoán và điều trị an toàn, hiệu quả.