Uống đại bi lá lượn hạ sốt: Tác dụng dân gian đối chiếu nghiên cứu

Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây quanh nhà để nấu nước uống mỗi khi bị sốt, trong đó cây đại bi lá lượn thường được truyền tai như một phương thuốc giúp giải nhiệt tức thì. Tuy nhiên, liệu cách làm này có thực sự hiệu quả và an toàn theo góc nhìn của khoa học hiện đại hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ cơ sở khoa học để khuyến cáo dùng đại bi lá lượn thay thế thuốc hạ sốt. Hiện nay, các tài liệu y khoa chính thức vẫn chưa ghi nhận thử nghiệm lâm sàng nào xác lập liều dùng an toàn hay kiểm chứng khả năng hạ sốt của cây này trên cơ thể người.

Cơ chế kiểm soát thân nhiệt và cơn sốt hoạt động ra sao?

Cơn sốt là một phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể khi gặp phải các tác nhân gây viêm hoặc nhiễm trùng. Khi hệ miễn dịch bị kích hoạt, các chất trung gian hóa học sẽ thúc đẩy vùng dưới đồi trong não bộ tăng nhiệt độ cơ thể ^[1].

Trong y học thực nghiệm, các loại thuốc hạ nhiệt tiêu chuẩn tác động trực tiếp vào con đường sinh học này. Chẳng hạn, paracetamol hạ sốt bằng cách ức chế hoạt tính cyclooxygenase (COX), qua đó ngăn chặn sự gia tăng prostaglandin E2 ở não bộ trên chuột bị gây sốt bởi độc tố LPS ^[1]. Ngoài ra, paracetamol còn có thể kích hoạt kênh thụ thể cảm giác TRPA1, dẫn đến tình trạng giảm thân nhiệt khi dùng ở liều thực nghiệm trên chuột ^[1], ^[2].

Đối với các loài thảo dược, việc tác động vào quá trình sinh nhiệt đòi hỏi các hợp chất chiết xuất phải đi qua hệ chuyển hóa và can thiệp được vào các thụ thể thần kinh hoặc con đường viêm tương tự.

Nghiên cứu khoa học nói gì về đại bi lá lượn?

Cây đại bi lá lượn có danh pháp khoa học là Blumea lacera (Burm. f.) DC., thuộc họ Cúc, là một loại cỏ thơm sống một năm ^[3]. Trái ngược với lời đồn dân gian về tác dụng hạ sốt, các nghiên cứu thực nghiệm hiện tại về loài cây này lại tập trung vào các hướng điều trị khác ^[3].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã kiểm tra tiềm năng chống đái tháo đường của chiết xuất nước từ cây đại bi lá lượn vi nhân giống trên mô hình chuột mắc bệnh tiểu đường týp 2 do tiêm streptozotocin ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp ức chế mức đường huyết, ngăn ngừa sụt cân và cải thiện rối loạn lipid máu ở chuột ^[3]. Ngoài ra, chiết xuất còn cải thiện tổn thương gan và các chỉ số độc tính huyết thanh như SGPT, SGOT và dấu ấn viêm CRP trên chuột thí nghiệm ^[3].

Các phân tích tương tác phân tử trong nghiên cứu này chỉ ra rằng các thành phần polyphenol tự nhiên của cây đại bi lá lượn ức chế mạnh các enzyme alpha-amylase, alpha-glucosidase và lipase ^[3]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là chỉ được thực hiện trên động vật (chuột) nhằm đánh giá chuyển hóa đường và lipid, hoàn toàn không thử nghiệm trên người và không đo lường tác dụng hạ sốt hay điều hòa thân nhiệt ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về việc uống lá cây để hạ sốt

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng bất kỳ loại cây nào thuộc họ đại bi hay mang tính đắng mát đều có thể dùng để cắt cơn sốt nhanh chóng. Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể uống thay cho thuốc hạ sốt chuẩn.

Thực tế, dữ liệu dược lý hiện có trên đại bi lá lượn chỉ chứng minh hoạt tính điều hòa men chuyển hóa và chống viêm thực nghiệm trên chuột, chưa hề có thử nghiệm trên mô hình sốt thực nghiệm hay trên bệnh nhân sốt ^[3]. Đánh đồng công dụng hạ đường huyết, bảo vệ gan trên động vật với khả năng "cắt sốt" là thiếu căn cứ khoa học ^[3].

Ngoài ra, việc dùng bừa bãi các chất hạ sốt nói chung cũng có thể ảnh hưởng đến miễn dịch. Các nghiên cứu trên chuột cho thấy việc dùng thuốc hạ sốt giảm đau như paracetamol có thể làm giảm phản ứng gamma-interferon và thay đổi tỷ lệ kháng thể IgG2a/IgG1 khi tiêm vắc xin ^[4]. Trên người, các tổng quan y khoa cho thấy dùng thuốc hạ sốt giảm đau đôi khi làm suy giảm phản ứng kháng thể sau mũi tiêm vắc xin đầu tiên, dù ý nghĩa lâm sàng chưa hoàn toàn rõ ràng ^[5]. Do đó, việc tự ý dùng bất kỳ chế phẩm nào để ức chế cơn sốt đều cần thận trọng ^[5].

Ai nên thận trọng khi dùng đại bi lá lượn?

Do chưa có nghiên cứu an toàn trên người, nhóm đối tượng nhạy cảm cần đặc biệt cẩn giác và không được tự ý sử dụng đại bi lá lượn ^[3]:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ dữ liệu nào về độc tính sinh sản hoặc sự an toàn của dịch chiết thảo dược này đối với thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Trẻ em: Cơ quan chuyển hóa và chức năng gan thận của trẻ chưa hoàn thiện, nguy cơ quá liều hoặc ngộ độc là rất lớn.
• Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy đại bi lá lượn có khả năng làm giảm đường huyết trên chuột ^[3]. Nếu dùng chung với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết quá mức.
• Người có bệnh nền gan, thận mạn tính: Việc đào thải các hợp chất polyphenol chưa rõ liều lượng có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan này.

Gợi ý áp dụng và chăm sóc khi bị sốt

Hiện tại, chưa có liều an toàn hay hướng dẫn sử dụng đại bi lá lượn được phê duyệt cho mục đích điều trị y tế trên người ^[3]. Vì vậy, người dân không nên tự ý hái lá sắc uống với lượng tùy tiện để hạ sốt.

Khi gặp cơn sốt, việc ưu tiên là các biện pháp chăm sóc chuẩn đã được y học xác lập: uống đủ nước, nghỉ ngơi trong phòng thoáng khí và mặc quần áo rộng rãi. Nếu cần dùng thảo dược hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên sử dụng các nguồn nguyên liệu rõ nguồn gốc và dùng với lượng vừa phải sau khi tham khảo ý kiến nhân viên y tế.

Nếu sốt cao, sốt kéo dài hoặc người bệnh có bệnh lý nền, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, xác định nguyên nhân và dùng thuốc điều trị theo chỉ định chuyên môn, tuyệt đối không tự điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.