Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm dương tính với vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) thường mang tâm lý lo lắng, ngại uống thuốc kháng sinh dài ngày vì sợ tác dụng phụ. Từ tâm lý này, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó việc đun sắc nước lá khôi uống hàng ngày được lan truyền như một giải pháp thần kỳ có thể diệt sạch vi khuẩn mà không cần dùng thuốc tây.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên cơ sở khoa học là: Uống lá khôi hoàn toàn không thể thay thế phác đồ kháng sinh để tiệt trừ vi khuẩn HP trong cơ thể người. Trong các tài liệu y khoa thực nghiệm, chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh lá khôi có khả năng tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn này trong dạ dày người bệnh, và mọi suy diễn xem đây là phương thuốc đặc trị đều là sự nhầm lẫn tai hại.
Thực hư lời đồn về lá khôi và vi khuẩn HP
Trong y học cổ truyền, lá khôi là vị thuốc thường được dùng để hỗ trợ cải thiện các triệu chứng nóng rát thượng vị, ợ hơi, khó tiêu do tình trạng tăng tiết axit dịch vị. Nhờ cảm giác êm dịu, giảm đau tạm thời sau khi uống, nhiều người lầm tưởng rằng nước sắc này đã diệt sạch được tận gốc căn nguyên gây bệnh là vi khuẩn HP.
Thực tế, giảm cảm giác đau dạ dày và diệt trừ vi khuẩn HP là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Vi khuẩn HP sinh sống sâu dưới lớp màng nhầy niêm mạc dạ dày, có khả năng tự bảo vệ rất tinh vi trước môi trường axit khắc nghiệt. Các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy chưa có nghiên cứu bài bản nào khẳng định dịch sắc lá khôi tiêu diệt được vi khuẩn HP trong cơ thể sống, và các nghiên cứu tự nhiên hiện nay mới chỉ dừng lại ở việc khảo sát khả năng ức chế vi khuẩn trong phòng thí nghiệm của một số loại thảo mộc khác.
Cơ chế tồn tại của vi khuẩn HP và rào cản điều trị
Để tồn tại được trong môi trường axit đậm đặc của dạ dày, vi khuẩn HP tiết ra một lượng lớn enzyme urease nhằm phân hủy urê thành amoniac, tạo ra một đám mây kiềm cục bộ bao bọc và bảo vệ chúng. Lớp rào chắn này giúp vi khuẩn bám chặt vào biểu mô dạ dày, gây viêm mạn tính và làm tổn thương hàng rào bảo vệ niêm mạc.
Chính vì cơ chế tự vệ phức tạp này, việc tiêu diệt vi khuẩn HP đòi hỏi phác đồ phối hợp nghiêm ngặt giữa các loại kháng sinh phổ rộng và thuốc ức chế tiết axit mạnh trong nhiều tuần. Nếu chỉ sử dụng các hợp chất thảo mộc pha loãng qua đường uống, nồng độ hoạt chất khi đi vào dạ dày không thể đủ đậm đặc và không duy trì được thời gian tiếp xúc cần thiết để xuyên qua lớp nhầy và triệt hạ mầm bệnh.
Các nghiên cứu ống nghiệm nói gì về chiết xuất thực vật?
Khi tìm kiếm giải pháp hỗ trợ điều trị, nhiều nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn của các loài cây cỏ trong phòng thí nghiệm. Điển hình, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát tác dụng kháng khuẩn trên HP của 20 loại rau và thảo mộc thực phẩm truyền thống bằng phương pháp khuếch tán đĩa giấy, sử dụng kháng sinh Metronidazol nồng độ 50 mg/ml làm nhóm đối chứng [1]. Kết quả thử nghiệm trên bốn loại thảo mộc chọn lọc cho thấy Annona muricata (mãng cầu xiêm) và Agrimonia pilosa (long nha thảo) thể hiện tác dụng kháng khuẩn đối với HP, đồng thời cả bốn loại đều an toàn về mặt độc tính tế bào, trong đó Scutellaria baicalensis (hoàng cầm) có hoạt tính chống oxy hóa cao nhất [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2004 đã kiểm tra chiết xuất methanol từ lá cây Allium ascalonicum (hành tím) trên năm chủng HP trong phòng thí nghiệm bằng phương pháp khuếch tán thạch [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ức chế được toàn bộ năm chủng vi khuẩn với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dao động từ 6,25 đến 12,5 mg/mL, đồng thời việc tăng nồng độ chiết xuất đã làm giảm hoạt tính của men urease ở ba chủng vi khuẩn được thử nghiệm [2]. Phân tích hóa thực vật phát hiện lá cây này chứa các hợp chất alkaloid, glycoside tim và saponin [2].
Tại Madagascar, một nghiên cứu công bố năm 1991 trên 60 bệnh nhân bị viêm hoặc loét dạ dày tá tràng đã phân lập và nuôi cấy thành công vi khuẩn HP từ mẫu sinh thiết hang vị của 40 trường hợp [3]. Khi thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm của 13 loài cây thuốc Madagascar trên môi trường nuôi cấy thạch đĩa, các nhà khoa học ghi nhận có năm dịch chiết thể hiện hoạt tính kháng lại vi khuẩn HP [3]. Tương tự, một nghiên cứu năm 1997 tại Nhật Bản đối với loài cây Rabdosia trichocarpa – vốn dùng trong các bài thuốc dân gian trị đau dạ dày – đã phát hiện hoạt chất diterpene trichorabdal A chiết xuất từ cây này có hoạt tính kháng khuẩn HP in vitro rất mạnh [4].
Khả năng ức chế men urease của các hợp chất tự nhiên
Bên cạnh việc ức chế sự phát triển của vi khuẩn, các nhà khoa học cũng đặc biệt chú ý đến khả năng ức chế enzyme urease của các chiết xuất thực vật nhằm tước bỏ vũ khí sinh tồn của HP. Năm 1999, một nghiên cứu đã chỉ ra rằng các axit anacardic và hợp chất (E)-2-hexenal phân lập từ quả đào lộn hột Anacardium occidentale có hoạt tính kháng khuẩn chống lại HP, đồng thời các hợp chất này cũng có khả năng ức chế men urease [5].
Năm 2015, nghiên cứu về hoạt chất patchouli alcohol (PA) chiết xuất từ cây hoắc hương (Pogostemonis Herba) cho thấy chất này có hoạt tính kháng khuẩn chọn lọc đối với vi khuẩn HP mà không gây ảnh hưởng đến các vi khuẩn đường tiêu hóa thông thường [6]. Đáng chú ý, nồng độ ức chế tối thiểu của hoạt chất này đối với HP trong thử nghiệm là 78 microg/mL, đồng thời nó ức chế men urease của HP theo cơ chế không cạnh tranh với giá trị IC50 là 2,67 ± 0,79 mM [6].
Năm 2014, một nghiên cứu khác đã đánh giá hoạt tính trong phòng thí nghiệm của gel nha đam (Aloe vera) đối với 14 chủng lâm sàng và một chủng chuẩn HP bằng kỹ thuật pha loãng vi lượng trong môi trường lỏng [7]. Nồng độ ức chế và nồng độ diệt khuẩn của dịch gel nha đam dao động từ 6,25 đến 800 mg/ml, trong đó 50% số chủng thử nghiệm bị ức chế phát triển ở mức nồng độ 100 mg/ml [7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2007 trên vỏ cây Amphipterygium adstringens của Mexico cũng xác định phân đoạn chứa hỗn hợp axit anacardic có tác dụng kháng khuẩn phụ thuộc liều lượng với nồng độ ức chế tối thiểu là 10 microg/ml đối với HP trong môi trường nuôi cấy lỏng [8].
Khoảng cách từ đĩa thí nghiệm đến thực tế trên người
Các bằng chứng khoa học nêu trên cho thấy nhiều loại thực vật có chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế vi khuẩn HP hoặc ức chế enzyme urease trong phòng thí nghiệm [1], [2], [5], [6]. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng toàn bộ các kết quả này đều là thử nghiệm in vitro trên đĩa thạch hoặc ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh. Riêng với lá khôi, hiện chưa có dữ liệu trực tiếp nào nằm trong các nghiên cứu được xác lập để chứng minh hiệu quả diệt khuẩn tương tự.
Có một khoảng cách rất lớn giữa việc nhỏ một giọt chiết xuất đậm đặc lên đĩa thạch chứa vi khuẩn và việc uống nước sắc thảo mộc vào cơ thể. Khi vào dạ dày người, dịch chiết thực vật bị pha loãng nhanh chóng bởi dịch vị, bị axit dạ dày và các enzyme tiêu hóa phân hủy, đồng thời bị tống xuất xuống ruột non theo nhu động dạ dày chỉ sau một thời gian ngắn. Do đó, các hoạt chất không thể duy trì nồng độ ức chế tối thiểu kéo dài để ngấm sâu vào lớp chất nhầy và tiêu diệt vi khuẩn HP như cách thuốc kháng sinh chuyên biệt tác động.
Những hiểu lầm nguy hại cần tránh
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng dùng thảo mộc tự nhiên như lá khôi là an toàn, lành tính nên có thể tự ý bỏ phác đồ kháng sinh của bác sĩ. Thực tế, vi khuẩn HP không thể tự biến mất nếu không được tiệt trừ đúng cách; việc ngưng kháng sinh giữa chừng sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn bùng phát mạnh mẽ hơn, làm tăng nguy cơ kháng thuốc và khiến các đợt điều trị sau trở nên vô cùng khó khăn.
Một hiểu lầm khác là quan niệm "uống nước lá càng đặc, càng nhiều thì diệt khuẩn càng nhanh". Việc lạm dụng các loại nước sắc thảo dược không rõ liều lượng trong thời gian dài có thể làm thay đổi độ pH tự nhiên của dạ dày, gây kích ứng đường tiêu hóa, đồng thời tạo gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận. Thảo dược tự nhiên dù có nguồn gốc thực vật nhưng nếu dùng sai cách vẫn có thể gây ra những tương tác bất lợi cho sức khỏe.
Ai nên thận trọng và cách sử dụng hợp lý
Hiện tại, chưa có dữ liệu an toàn và hiệu quả đầy đủ của việc dùng nước sắc lá khôi đậm đặc trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh nền. Những người mắc bệnh suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị mạn tính cần đặc biệt thận trọng, tuyệt đối không tự ý uống các loại nước lá truyền miệng mà không có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa.
Nếu người bệnh có nhu cầu sử dụng nước lá khôi như một biện pháp hỗ trợ dân gian để giảm bớt cảm giác khó chịu ở dạ dày, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ y học cổ truyền. Quan trọng nhất, người bệnh phải uống nước lá cách xa thời điểm uống thuốc tây ít nhất 2 giờ đồng hồ để tránh làm cản trở quá trình hấp thu các thuốc kháng sinh và thuốc giảm tiết axit. Thảo dược chỉ được xem là biện pháp hỗ trợ triệu chứng, tuyệt đối không được dùng thay thế đơn thuốc điều trị.
Lời khuyên giúp kiểm soát bệnh an toàn
Để điều trị viêm loét dạ dày có vi khuẩn HP hiệu quả, người bệnh bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị nội khoa do bác sĩ tiêu hóa chỉ định, uống thuốc đủ liều, đúng giờ và đủ số ngày quy định. Sau khi hoàn thành đợt thuốc, bệnh nhân cần thực hiện các xét nghiệm kiểm tra lại (như test hơi thở hoặc nội soi) theo đúng lịch hẹn để xác nhận vi khuẩn đã thực sự được tiệt trừ hay chưa.
Song song với việc dùng thuốc, người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống khoa học, ăn chín uống sôi, không dùng chung bát nước chấm hay thìa đũa để phòng ngừa lây nhiễm vi khuẩn cho các thành viên trong gia đình. Đừng vì những lời đồn thổi chưa có căn cứ khoa học mà đánh mất thời điểm vàng trong điều trị, khiến bệnh lý dạ dày tiến triển thành những biến chứng nguy hiểm.