Nhiều người khi gặp tình trạng khó tiêu, táo bón kéo dài thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để giải quyết nhanh chóng. Trong đó, muồng trâu (tên khoa học Cassia alata) là loại cây quen thuộc được dùng để hãm nước uống như một biện pháp thanh nhiệt, nhuận tràng. Tuy nhiên, việc lạm dụng loại lá này hàng ngày có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho đường ruột mà người dùng không lường trước.
Thực tế, muồng trâu có tác dụng nhuận tràng rõ rệt nhờ chứa các hợp chất kích thích co bóp ruột. Tuy nhiên, các tài liệu y khoa chính thống hiện nay chưa có nghiên cứu xác định chính xác số ngày hoặc khoảng thời gian cụ thể dẫn tới tình trạng ruột bị trơ hay phụ thuộc hoàn toàn vào dược liệu này. Do đó, người bệnh chỉ nên dùng trong thời gian ngắn để xử lý triệu chứng tạm thời, không được xem là giải pháp thay thế lối sống hay điều trị lâu dài.
Cơ chế kích thích nhuận tràng của hoạt chất anthraquinone
Tác dụng thông tiện của cây muồng trâu đến từ nhóm hợp chất hóa thực vật có tên là anthraquinone [1, 3]. Cây thuộc chi Cassia, họ Đậu (Fabaceae), nhóm thực vật được y học dân gian từ lâu sử dụng làm thuốc nhuận tràng và tẩy xổ [1]. Chi thực vật này sở hữu hơn 200 hợp chất hóa học khác nhau, trong đó anthraquinone và flavonoid là các chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng nhất [1].
Khi đi vào đường tiêu hóa, các dẫn xuất anthraquinone đóng vai trò như chất kích thích nhuận tràng [2]. Chúng thúc đẩy nhu động ruột, tăng cường co bóp cơ trơn đại tràng và thúc đẩy bài xuất phân ra ngoài [1, 2]. Nhờ cơ chế này, dịch hãm từ lá muồng trâu giúp người bị táo bón nhanh chóng đi tiêu sau thời gian ngắn sử dụng [2].
Dù có hiệu quả thông tiện nhanh, anthraquinone là nhóm hoạt chất kích thích mạnh [1, 3]. Việc kích thích cơ học và hóa học liên tục lên niêm mạc đại tràng bằng anthraquinone tự nhiên tiềm ẩn nhiều độc tính [1]. Nếu dùng kéo dài mà không kiểm soát, các thụ thể thần kinh tại thành ruột có nguy cơ bị nhờn thuốc, giảm dần đáp ứng tự nhiên và khiến đại tràng mất đi trương lực co bóp thông thường.
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu thực nghiệm
Hiệu quả nhuận tràng của lá muồng trâu đã được kiểm chứng thông qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện vào năm 1990 [2]. Nghiên cứu này triển khai tại 1 bệnh viện tỉnh và 5 bệnh viện cộng đồng, theo dõi 80 bệnh nhân trưởng thành bị táo bón ít nhất 72 giờ [2]. Các bệnh nhân được chia vào 3 nhóm: 28 người dùng giả dược, 28 người dùng hỗn dịch mist. alba và 24 người uống dịch hãm lá muồng trâu (Cassia alata) [2].
Mỗi người bệnh được uống 120 ml chất lỏng tương ứng vào giờ đi ngủ và theo dõi việc đại tiện sau 24 giờ [2]. Kết quả cho thấy, chỉ có 18% bệnh nhân ở nhóm giả dược đi tiêu được trong 24 giờ [2]. Ngược lại, tỷ lệ này ở nhóm dùng mist. alba là 86% và nhóm dùng dịch hãm muồng trâu đạt tới 83% [2]. Sự khác biệt giữa nhóm muồng trâu và giả dược có ý nghĩa thống kê rất lớn với giá trị P dưới 0,001 [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận khoảng 16% đến 25% bệnh nhân gặp các tác dụng phụ nhẹ và tự khỏi như buồn nôn, khó tiêu, đau bụng và tiêu chảy [2].
Ở cấp độ tiền lâm sàng, một nghiên cứu vào năm 1989 tại Nigeria đã tiến hành phân tích quang phổ và thử nghiệm dược lý trên chuột cống trắng đực đối với lá của 10 loài thuộc chi Cassia [3]. Nghiên cứu sử dụng lá phan tả diệp (Cassia acutifolia) làm chuẩn tham chiếu [3]. Các nhà khoa học kết luận rằng Cassia alata (muồng trâu) và Cassia podocarpa là hai ứng viên sáng giá nhất để phát triển thuốc nhuận tràng tại khu vực này nhờ hàm lượng anthraquinone và hoạt tính sinh học cao [3].
Giá trị thực tế và giới hạn của các nghiên cứu hiện có
Dù thử nghiệm lâm sàng năm 1990 chứng minh dịch hãm lá muồng trâu có tác dụng giải quyết táo bón cấp tính sau 24 giờ sử dụng, nghiên cứu này chỉ đánh giá hiệu quả tức thì với liều duy nhất 120 ml [2]. Nghiên cứu hoàn toàn không theo dõi việc dùng thuốc kéo dài trong nhiều tuần hay nhiều tháng [2]. Do đó, chưa có mốc thời gian cụ thể về thời điểm đại tràng bắt đầu suy giảm trương lực hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào dịch hãm lá muồng trâu.
Bên cạnh đó, một tổng quan thực vật học năm 2020 nhấn mạnh rằng chi Cassia có tới gần 500 loài phân bố rộng rãi, chứa nhiều hoạt tính sinh học quý [1]. Tuy nhiên, một số loài giàu anthraquinone vẫn bộc lộ độc tính [1]. Cho đến nay, trong toàn bộ chi này, mới chỉ có các dạng bào chế từ cây senna (phan tả diệp) đạt chuẩn thị trường dược phẩm để làm thuốc nhuận tràng tiêu chuẩn [1].
Các nhà nghiên cứu khẳng định vẫn còn khoảng cách lớn giữa tri thức khoa học hiện tại và các tiêu chuẩn để thương mại hóa các sản phẩm từ cây muồng trâu [1]. Những cơ chế tác động chưa biết, hồ sơ độc tính đầy đủ và các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người của loài thảo dược này vẫn cần được tìm hiểu thêm trước khi đưa ra khuyến cáo sử dụng rộng rãi [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng muồng trâu trị táo bón
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm thảo dược tự nhiên thì an toàn và có thể uống thay trà hàng ngày. Anthraquinone trong cây muồng trâu là chất nhuận tràng kích thích [1, 3]. Nhóm chất này chỉ giúp tống phân khẩn cấp chứ không điều trị được nguyên nhân gốc rễ của bệnh táo bón như thói quen lười vận động, uống thiếu nước hay chế độ ăn thiếu hụt chất xơ.
Nhiều người tin rằng uống nước lá muồng trâu càng đậm đặc thì ruột càng được thanh lọc tốt. Nghiên cứu lâm sàng cho thấy ngay cả ở liều dùng tiêu chuẩn thử nghiệm (120 ml), có tới 16% đến 25% người tham gia bị khó chịu đường tiêu hóa, đau bụng quặn thắt và tiêu chảy [2]. Tiêu chảy do anthraquinone nếu diễn ra liên tục sẽ gây mất nước và rối loạn điện giải.
Một hiểu lầm khác là cho rằng muồng trâu hoàn toàn lành tính cho tế bào cơ thể. Nghiên cứu thực nghiệm năm 1998 trên tế bào tủy xương của chuột nhắt trắng Swiss albino cho thấy các anthraquinone như sennoside B và rhein có biểu hiện độc tính di truyền yếu [4]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 trên dịch chiết hạt của loài cùng chi là Cassia obtusifolia chỉ ra rằng các hợp chất anthraquinone như rhein, emodin, aloe-emodin chứa đựng nhiều yếu tố gây tranh cãi về an toàn, buộc các nhà khoa học phải tìm phương pháp xử lý nhiệt hoặc hấp phụ để loại bỏ bớt nhằm tăng tính an toàn [5].
Những đối tượng cần thận trọng khi tiếp xúc với dược liệu
Phụ nữ mang thai là đối tượng đặc biệt cần cẩn trọng. Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận mức độ an toàn của lá muồng trâu (Cassia alata) đối với phụ nữ mang thai. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống mang thai sử dụng dịch chiết nước của cây muồng hoàng yến (Cassia fistula, chứa 0,34% w/w anthraquinone) ghi nhận liều cao 2000 mg/kg làm tăng men gan ALT, đồng thời liều 500 mg/kg và 2000 mg/kg làm giảm đáng kể chiều dài và cân nặng của chuột con sơ sinh [6]. Vì vậy, thai phụ tuyệt đối không tự ý dùng các thảo dược chứa anthraquinone để trị táo bón.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi cũng là những nhóm có cơ địa nhạy cảm, dễ bị rối loạn điện giải khi gặp tác dụng phụ tiêu chảy từ muồng trâu [2]. Sự co bóp cơ trơn ruột quá mức có thể dẫn đến đau quặn bụng dữ dội ở những người có đường ruột yếu [2].
Người mắc các bệnh lý tiêu hóa mạn tính như viêm loét đại tràng, tắc ruột hoặc đau bụng không rõ nguyên nhân không được sử dụng muồng trâu. Hoạt tính tẩy xổ kích thích của anthraquinone có thể làm trầm trọng thêm tình trạng viêm nhiễm và tổn thương niêm mạc ruột [1, 3].
Hướng dẫn áp dụng an toàn và thay đổi lối sống bền vững
Để đảm bảo an toàn, người bệnh không nên tự ý thu hái lá muồng trâu tươi để nấu nước uống dài ngày. Trong thử nghiệm năm 1990, dịch hãm lá muồng trâu được sử dụng với lượng 120 ml uống vào giờ đi ngủ để hỗ trợ đi tiêu sau 24 giờ [2]. Đây chỉ là biện pháp mang tính can thiệp hỗ trợ tức thời trong các đợt táo bón cấp tính khó đi ngoài [2].
Nếu có ý định dùng dược liệu này, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải trong thời gian ngắn và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế. Khi xuất hiện dấu hiệu buồn nôn, đau quặn bụng hoặc tiêu chảy, cần dừng uống ngay lập tức [2].
Biện pháp bền vững nhất để phục hồi nhu động ruột mà không lo mất trương lực đại tràng là điều chỉnh lối sống. Người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường các loại rau củ, quả giàu chất xơ hòa tan và không hòa tan trong bữa ăn. Thường xuyên vận động thể chất và rèn luyện thói quen đi vệ sinh vào một khung giờ cố định sẽ giúp hệ tiêu hóa tự vận hành trơn tru mà không cần phụ thuộc vào bất kỳ chất kích thích nào.
Khi gặp tình trạng táo bón kéo dài trên 3 ngày, việc tìm kiếm sự trợ giúp y tế là điều cần thiết [2]. Thảo dược như muồng trâu có thể mang lại hiệu quả nhuận tràng nhất thời nhờ anthraquinone, nhưng không thể thay thế lời khuyên y khoa hay chế độ dinh dưỡng lành mạnh [1, 3]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào.
