Uống nước cỏ gà trị sỏi thận: Bằng chứng y khoa nói gì?

Nhiều người khi phát hiện bị sỏi thận thường có tâm lý e ngại can thiệp ngoại khoa hay dùng thuốc tây dài ngày. Thay vào đó, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó việc dùng nước sắc từ cỏ gà (còn gọi là cỏ chỉ) được đồn thổi như một phương pháp giúp "đánh tan" sỏi thận nhanh chóng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy phần lớn bằng chứng về khả năng phòng ngừa và hỗ trợ bài xuất sỏi của cỏ gà mới dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật. Nghiên cứu thực hiện trên người hiện còn rất ít, cỡ mẫu nhỏ và chưa đủ cơ sở để coi đây là phương thuốc trị sỏi thận thay thế hoàn toàn cho y học hiện đại.

Cỏ gà tác động lên sỏi thận theo cơ chế nào?

Cỏ gà (tên khoa học là Cynodon dactylon, thuộc họ Hòa thảo Poaceae) là loài thực vật mọc hoang phổ biến ở nhiều nơi. Trong y học cổ truyền, loại cỏ này thường được dùng làm bài thuốc hỗ trợ các vấn đề về đường tiết niệu và sỏi thận nhờ đặc tính được cho là chống oxy hóa và lợi tiểu ^[1].

Khi sỏi thận hình thành, sự mất cân bằng giữa các chất hòa tan và khả năng hòa tan trong nước tiểu dẫn đến hiện tượng kết tinh. Các tinh thể phổ biến nhất thường gặp là canxi oxalat (CaOx). Quá trình lắng đọng này thường đi kèm với tình trạng suy giảm khả năng chống oxy hóa tại các mô thận và bàng quang ^[1].

Về mặt lý thuyết sinh học, các chất chiết xuất từ cỏ gà được kỳ vọng có thể can thiệp vào quá trình này thông qua hai hướng: làm biến đổi tính chất kết tinh của muối khoáng trong nước tiểu và cải thiện mức độ chống oxy hóa ở mô thận để hạn chế tổn thương cấu trúc tế bào ^[2], ^[1]. Dù vậy, cơ chế cụ thể khi đi vào cơ thể người vẫn cần thêm nhiều phân tích chuyên sâu để làm rõ.

Bằng chứng từ các mô hình thí nghiệm trên động vật

Phần lớn các dữ liệu khoa học về công dụng của cỏ gà đối với bệnh sỏi thận hiện nay bắt nguồn từ các thử nghiệm trên chuột.

Năm 2009, một nghiên cứu đã đánh giá tác dụng của dịch chiết cỏ gà trong việc phòng ngừa và điều trị bệnh sỏi thận do hóa chất ethylene glycol (EG) gây ra trên mô hình chuột cống ^[2]. Nghiên cứu này chia làm hai phác đồ: phòng ngừa (dùng dịch chiết cỏ gà cùng ngày với EG) và điều trị (gây lắng đọng sỏi trước rồi mới dùng dịch chiết cỏ gà) ^[2].

Kết quả phân tích nước tiểu cho thấy dịch chiết cỏ gà làm tăng đào thải oxalat ở phác đồ phòng ngừa; đồng thời làm tăng đào thải canxi, natri và kali ở nhóm chuột áp dụng phác đồ điều trị ^[2]. So với nhóm chuột không được điều trị vốn có lượng lớn tinh thể CaOx monohydrat và CaOx dihydrat kích thước lớn, nhóm chuột được can thiệp bằng dịch chiết cỏ gà xuất hiện chủ yếu là các hạt tinh thể CaOx dihydrat với kích thước nhỏ hơn ^[2]. Đáng chú ý, mô học thận cho thấy mức độ lắng đọng tinh thể CaOx giảm rõ rệt, đặc biệt tại vùng tủy và nhú thận ^[2].

Đến năm 2017, một nghiên cứu khác được thực hiện nhằm đánh giá tác dụng của nước sắc toàn cây cỏ gà trong việc ngăn ngừa sỏi và khả năng chống oxy hóa ^[1]. Thử nghiệm tiến hành trên 50 con chuột cống đực giống Wistar, chia thành 5 nhóm (mỗi nhóm 10 con) ^[1]. Trong đó, một nhóm đối chứng không can thiệp hóa chất, 4 nhóm còn lại uống nước pha ethylene glycol nồng độ 1% trong 6 tuần để tạo sỏi; 3 nhóm can thiệp được bổ sung nước sắc cỏ gà với các liều lần lượt là 12.5, 50 và 200 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[1].

Kết quả ghi nhận ở liều tối thiểu 200 mg/kg trọng lượng cơ thể, nước sắc cỏ gà đã làm giảm biến cố tạo sỏi và giảm thể tích nước tiểu 24 giờ so với nhóm chỉ dùng ethylene glycol ^[1]. Về chỉ số sinh hóa, liều 200 mg/kg này giúp tăng chỉ số chống oxy hóa FRAP trên mỗi gam creatinin lên 43% và tăng hàm lượng thiol (p<0.05), đồng thời giảm đáng kể chỉ số malondialdehyde (MDA) biểu thị tổn thương oxy hóa so với liều thấp 12.5 mg/kg (p<0.01) ^[1].

Mặc dù cả hai nghiên cứu đều chỉ ra tiềm năng giảm lắng đọng tinh thể và cải thiện sức chống oxy hóa của dịch chiết cỏ gà, song đây hoàn toàn là kết quả thu được trên loài gặm nhấm ^[2], ^[1]. Sinh lý chuyển hóa của chuột khác biệt đáng kể so với con người, do đó không thể áp đặt nguyên vẹn kết quả này lên người bệnh.

Nghiên cứu lâm sàng trên người: Hiếm hoi và nhiều hạn chế

Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng có kiểm chứng về tác dụng của cỏ gà trên bệnh nhân sỏi thận thực tế rất ít ỏi.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng được công bố vào năm 2023 đã tiến hành đánh giá hiệu quả của chiết xuất thân rễ cỏ gà (Cynodon dactylon) và hạt đậu ngựa (Dolichos biflorus) trong việc làm tan và tống xuất sỏi ^[3]. Nghiên cứu này thực hiện trên 96 bệnh nhân mắc sỏi thận và sỏi đường tiết niệu, chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm ^[3]. Nhóm thứ nhất dùng 1.600 mg chiết xuất hạt D. biflorus, nhóm thứ hai dùng 1.600 mg chiết xuất thân rễ cỏ gà (C. dactylon), và nhóm thứ ba dùng giả dược trong thời gian 21 ngày ^[3]. Dược liệu được chiết xuất bằng phương pháp Soxhlet sử dụng cồn - nước ^[3].

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự thay đổi kích thước sỏi ở thận trái có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa 3 nhóm (p=0.02) ^[3]. Cụ thể, mức độ thay đổi kích thước sỏi trung bình ở thận trái của nhóm dùng cỏ gà là 3.78 ± 7.1 mm, trong khi ở nhóm dùng đậu ngựa là 0.27 ± 0.6 mm ^[3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng chiết xuất thân rễ cỏ gà có khả năng làm giảm kích thước sỏi và có thể hỗ trợ tống xuất sỏi thận ^[3].

Dù ghi nhận kết quả khả quan, thử nghiệm này vẫn tồn tại các giới hạn khoa học quan trọng: thời gian theo dõi ngắn (chỉ trong 21 ngày), số lượng người tham gia chưa lớn (tổng cộng 96 bệnh nhân chia cho 3 nhóm), và nghiên cứu mới ghi nhận sự suy giảm kích thước sỏi rõ rệt ở thận trái ^[3]. Hơn nữa, chế phẩm trong nghiên cứu là dịch chiết thân rễ chuẩn hóa bằng phương pháp Soxhlet chứ không phải dạng nước đun thông thường ^[3]. Do đó, chưa thể coi đây là bằng chứng đủ mạnh để khẳng định cỏ gà có thể chữa khỏi bệnh sỏi đường tiết niệu ở quy mô cộng đồng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ gà trị sỏi thận

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ đun nước cỏ gà uống thay nước lọc hàng ngày là sỏi thận dù to đến đâu cũng sẽ tự "bào mòn" và tiêu biến hoàn toàn. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Sỏi thận hình thành do nhiều nguyên nhân khác nhau và có cấu tạo hóa học rất đa dạng, từ sỏi canxi oxalat, canxi phosphat cho đến các loại sỏi do nhiễm trùng đường tiểu hay sỏi axit uric ^[2], ^[4], ^[5]. Trong nghiên cứu lâm sàng, loại sỏi, số lượng sỏi và lượng canxi niệu cần được đo đạc chặt chẽ và kết quả cho thấy mức độ đáp ứng còn tùy thuộc từng cơ địa ^[3]. Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy cỏ gà có thể làm tan mọi loại sỏi hay chữa khỏi bệnh mà không cần can thiệp y tế.

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng giữa chiết xuất dược liệu trong phòng thí nghiệm với nước cỏ tươi đun nấu tại nhà. Trong các nghiên cứu, các nhà khoa học sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với liều lượng đo lường chính xác bằng miligam ^[3], ^[1]. Việc tự ý thu hái cây cỏ ngoài tự nhiên và đun uống hoàn toàn không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, đồng thời còn đối mặt với nguy cơ nhiễm ký sinh trùng, kim loại nặng hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật.

Những ai cần thận trọng?

Người mắc sỏi thận kích thước lớn, sỏi san hô hoặc có tình trạng tắc nghẽn đường tiểu, ứ nước độ nặng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước cỏ gà để mong tống sỏi. Áp lực nước tiểu tăng hoặc sỏi di chuyển đột ngột có thể gây ra cơn đau quặn thận cấp tính, tổn thương niêm mạc niệu quản hoặc suy giảm chức năng thận nghiêm trọng.

Những người đang mắc bệnh thận mạn tính, người bị suy tim, người đang sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc các loại thuốc điều trị huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào có tính chất lợi niệu.

Ngoài ra, hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá về độ an toàn của cỏ gà đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu hiện có chỉ mới thử nghiệm trên động vật và một nhóm nhỏ người trưởng thành mắc sỏi tiết niệu ^[3], ^[2], ^[1]. Vì vậy, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc thảo mộc truyền miệng.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa

Nếu muốn dùng các loại thảo dược tự nhiên như cỏ gà để hỗ trợ cải thiện sức khỏe đường tiết niệu, người bệnh cần thực hiện một cách thận trọng và có hiểu biết:

Đầu tiên, phải thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để xác định chính xác kích thước sỏi, vị trí sỏi, hình thái thận và chức năng thận thông qua các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm hay chụp X-quang. Chỉ dùng các biện pháp hỗ trợ bảo tồn khi có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

Nếu sử dụng cỏ gà, chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ bổ sung chứ không thay thế thuốc kê đơn hay các chỉ định tán sỏi, phẫu thuật khi cần. Nên chọn nguồn nguyên liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, rửa thật sạch đất cát và bụi bẩn trước khi chế biến để phòng tránh nhiễm khuẩn. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau hông lưng dữ dội, tiểu buốt rát, tiểu ra máu, sốt hoặc rét run, cần lập tức đến bệnh viện kiểm tra.

Nền tảng quan trọng nhất trong việc phòng ngừa và hạn chế sự phát triển của sỏi thận vẫn là uống đủ nước mỗi ngày để duy trì lượng nước tiểu đều đặn, kết hợp chế độ ăn uống giảm bớt muối, cân đối lượng đạm động vật và ăn nhiều rau xanh. Cỏ gà có thể mang lại một số tác động sinh học tích cực bước đầu theo ghi nhận của các nhà khoa học ^[3], ^[2], ^[1], nhưng người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không nên thần thánh hóa thảo dược mà bỏ lỡ thời điểm can thiệp y tế thích hợp.