Uống nước cỏ hàn the hạ men gan: Đúng hay sai?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm thấy men gan tăng cao thường có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để thanh nhiệt, giải độc. Trong số các loại thảo dược quen thuộc, cỏ hàn the thường được đồn thổi như một phương thuốc giúp phục hồi tế bào gan và làm sạch men gan nhanh chóng. Thói quen tự ý hái hoặc mua cỏ hàn the về sắc nước uống hàng ngày trở nên khá phổ biến ở nhiều gia đình.

Thực tế, việc khẳng định uống nước cỏ hàn the giúp hạ men gan ở người là chưa có cơ sở khoa học xác thực. Các dữ liệu ghi nhận hoạt tính bảo vệ mô gan của loài cây này hiện mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, chủ yếu trên mô hình chuột và tế bào nuôi cấy. Người bệnh không nên tự ý dùng nước sắc thảo dược này để thay thế các phác đồ điều trị y khoa.

Cỏ hàn the và cơ chế tác động sinh học dưới kính hiển vi

Cỏ hàn the, có tên khoa học là Desmodium heterocarpon (L.) DC, là loài thực vật thuộc chi thóc lép (Desmodium), họ đậu. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy các loài thuộc chi Desmodium chứa nhiều nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng như terpenoid, flavonoid, steroid và alkaloid ^[1]. Những hợp chất tự nhiên này mang lại nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm, lợi tiểu, hạ sốt, giảm đau, lợi mật và hỗ trợ bảo vệ gan ^[1].

Khi tế bào gan chịu tác động từ các chất độc hại, quá trình stress oxy hóa diễn ra mạnh mẽ dẫn đến tổn thương cấu trúc màng và làm rò rỉ enzyme gan vào máu. Để chống lại quá trình phá hủy này, cơ thể dựa vào con đường truyền tín hiệu Keap1/Nrf2, một cơ chế phòng vệ chống oxy hóa nội sinh quan trọng ^[2]. Dịch chiết giàu flavonoid từ cây cỏ hàn the đã được chứng minh là có khả năng kích hoạt trục bảo vệ Keap1/Nrf2, từ đó kích thích sản sinh các enzyme chống oxy hóa giúp bảo vệ tế bào gan trước các gốc tự do gây hại ^[2].

Bên cạnh đó, các dẫn xuất flavonoid C-glycoside tự nhiên phân lập từ loài thảo dược này cũng thể hiện đặc tính chống oxy hóa trực tiếp ^[3]. Chúng giúp trung hòa các chất gây độc cho tế bào, hạn chế sự phá hủy mô gan ở cấp độ phân tử ^[3]. Dù vậy, các phản ứng này chỉ được ghi nhận trong điều kiện môi trường thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt.

Nghiên cứu trên mô hình động vật và tế bào nói gì?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để đánh giá hiệu quả hạ men gan của cỏ hàn the. Bằng chứng khoa học hiện tại chỉ xoay quanh các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm và tế bào nhân tạo.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã khảo sát hoạt tính bảo vệ gan của phân đoạn ethyl acetate (JEAE) chiết xuất từ cỏ hàn the Desmodium heterocarpon trên mô hình chuột bị tổn thương gan cấp tính do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) gây ra ^[2]. Kết quả phân tích sinh hóa và mô bệnh học cho thấy phân đoạn này giúp cải thiện chức năng gan, giảm rõ rệt nồng độ men gan ALT và AST trong huyết thanh, đồng thời nâng cao hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa thông qua con đường Keap1/Nrf2 ^[2]. Phân tích sâu hơn xác định phân đoạn JEAE chứa 47 hợp chất với 14 loại flavonoid có hoạt tính chống oxy hóa vượt trội ^[2].

Trước đó, một công trình nghiên cứu vào năm 2023 tập trung vào chiết xuất methanol từ phần trên mặt đất của phân loài Desmodium heterocarpon var. strigosum ^[3]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 5 hợp chất flavonoid C-glycoside mới đặt tên là desmodinoside A-E cùng một hợp chất quen thuộc là apigenin 6-C-beta-d-xylopyranosyl-2''-O-beta-D-glucopyranoside ^[3]. Dịch chiết methanol thể hiện khả năng bảo vệ gan trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người (HepG2) theo cơ chế phụ thuộc liều lượng với giá trị EC50 đạt 43,07 microgam/mL ^[3].

Cụ thể trên tế bào HepG2, các hợp chất desmodinoside A, B và C thể hiện hoạt tính bảo vệ tế bào ở mức độ vừa phải ^[3]. Trong đó, desmodinoside B đạt hiệu quả tốt nhất với giá trị EC50 là 74,12 microgam/mL, trong khi desmodinoside A và C có giá trị EC50 lần lượt là 271,21 microgam/mL và 211,99 microgam/mL ^[3]. Để so sánh đối chứng, chất bảo vệ gan quen thuộc quercetin có giá trị EC50 là 36,42 microgam/mL ^[3]. Dịch chiết này cũng ghi nhận tác dụng ức chế nấm noãn Phytophthora infestans với IC50 đạt 13,3 microgam/mL và IC90 đạt 78,7 microgam/mL ^[3].

Ngoài ra, các loài cùng chi Desmodium cũng được kiểm nghiệm về hoạt tính tương tự. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột cống dùng liều 200 mg/kg thể trọng chiết xuất cồn lá cây Desmodium triquetrum cho thấy khả năng làm giảm transaminase huyết thanh, phosphatase kiềm và bilirubin sau khi bị gây độc bằng CCl4 ^[4]. Nghiên cứu năm 2025 trên loài Desmodium caudatum với liều uống 100 hoặc 200 mg/kg trong 6 tuần cũng ghi nhận cải thiện tổn thương gan trên chuột bị bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa ^[5]. Tuy nhiên, mọi số liệu khả quan này đều chỉ phản ánh đáp ứng sinh học ở loài gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm.

Khoảng cách lớn giữa thí nghiệm và thực tế sử dụng

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn to lớn của các bằng chứng khoa học hiện có. Việc một chất chiết xuất nồng độ cao có thể hạ men gan trên chuột bị tiêm chất độc CCl4 hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc cỏ hàn the sẽ làm hạ men gan ở người mắc bệnh gan thực tế.

Trong các thí nghiệm, các nhà khoa học sử dụng dung môi chuyên dụng như ethyl acetate hoặc methanol để tinh chế và cô đặc hoạt chất flavonoid [1, 2]. Trong khi đó, thói quen đun nấu dân gian chỉ dùng nước sôi thông thường, khó có thể chiết xuất đúng nồng độ các chất có hoạt tính sinh học. Thêm vào đó, khả năng hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của dược chất qua hệ tiêu hóa của con người phức tạp hơn chuột rất nhiều.

Men gan tăng cao ở người xuất phát từ vô số nguyên nhân lâm sàng khác nhau như nhiễm virus viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ, tác dụng phụ của thuốc tây hoặc lạm dụng rượu bia kéo dài. Một mô hình gây độc cấp tính trên động vật không thể đại diện cho các bệnh lý mạn tính đa dạng và kéo dài ở bệnh nhân.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh gan

Một quan niệm sai lầm rất tai hại là xem các loại cây cỏ tự nhiên như cỏ hàn the là "thuốc bổ gan, vô thưởng vô phạt", uống càng nhiều càng tốt. Thực tế, bất kỳ loại thảo dược nào khi đưa vào cơ thể đều phải đi qua gan và thận để chuyển hóa và đào thải. Việc dung nạp một lượng lớn dịch sắc không rõ hàm lượng hoạt chất có thể tạo thêm áp lực chuyển hóa nặng nề cho các tế bào gan đang bị tổn thương.

Nhiều trường hợp người bệnh thấy nước thảo mộc có vị mát, dễ uống nên đã tự ý bỏ thuốc kháng virus, bỏ thuốc hạ mỡ máu hoặc ngừng tái khám định kỳ. Sự chủ quan này khiến mầm bệnh âm thầm tiến triển mà không được kiểm soát. Men gan thực chất chỉ là một chỉ số cảnh báo tế bào gan bị phá hủy; việc tìm kiếm phương pháp hạ chỉ số này một cách cơ học bằng nước lá mà không xử lý tận gốc nguyên nhân gây viêm gan có thể dẫn đến hậu quả nguy hiểm như xơ gan tiến triển hoặc suy gan cấp.

Cây cỏ thu hái tự nhiên còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, lẫn tạp chất, kim loại nặng hoặc tàn dư thuốc bảo vệ thực vật. Việc sử dụng thảo dược trôi nổi không rõ nguồn gốc vô tình đưa thêm độc tố vào cơ thể, khiến tình trạng men gan tăng vọt nghiêm trọng hơn.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người đang được chẩn đoán mắc các bệnh lý gan tiến triển như viêm gan virus B, viêm gan C hoạt động, xơ gan mất bù hoặc suy giảm chức năng gan nặng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước cỏ hàn the. Với nhóm đối tượng này, bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ ăn uống và thảo dược cũng cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật theo dõi sát sao.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang trong thời kỳ cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá tính an toàn, độc tính thai nhi hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ của dịch chiết cỏ hàn the. Do đó, các nhóm đối tượng này không được tự ý sử dụng dưới mọi hình thức để tránh các rủi ro đáng tiếc.

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính như thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc tiểu đường cũng cần hết sức cẩn trọng. Các hợp chất chuyển hóa thực vật trong thảo mộc có thể tương tác với enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu và gây ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị.

Lời khuyên áp dụng và chăm sóc gan khoa học

Nếu muốn sử dụng cỏ hàn the như một loại trà thảo mộc thông thường để giải khát, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý hái cây mọc hoang dại ở những khu vực ô nhiễm, mương rãnh hoặc nơi nghi ngờ có phun thuốc trừ sâu.

Khi chế biến, cần rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn, đất cát và vi sinh vật bám dính. Không đun sắc nước quá đặc và không sử dụng nước sắc thảo mộc để thay thế hoàn toàn nguồn nước lọc hàng ngày. Nước thảo dược chỉ nên dùng trong ngày, không để qua đêm vì dễ bị ôi thiu, biến chất và nhiễm khuẩn.

Biện pháp bảo vệ gan và ổn định men gan bền vững nhất luôn là điều chỉnh lối sống khoa học kết hợp tuân thủ chỉ định y tế:

• Tiết chế hoàn toàn hoặc hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia, thuốc lá và đồ uống có cồn.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm bớt chất béo bão hòa, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ và thực phẩm chế biến sẵn.
• Tăng cường rau xanh, trái cây tươi giàu vitamin và duy trì uống đủ lượng nước lọc mỗi ngày để hỗ trợ quá trình trao đổi chất.
• Vận động thể lực vừa sức tối thiểu 30 phút mỗi ngày nhằm kiểm soát cân nặng, ngăn ngừa tình trạng tích tụ mỡ trong gan.
• Thăm khám sức khỏe định kỳ và tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc điều trị của bác sĩ chuyên khoa khi phát hiện men gan tăng bất thường.

Tóm lại

Dịch chiết cỏ hàn the đã bước đầu chứng minh được tiềm năng chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột và tế bào nuôi cấy [1, 2]. Tuy nhiên, đây chưa phải là bằng chứng lâm sàng xác thực trên cơ thể người và không thể xem là thuốc hạ men gan. Người dân cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, không tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc đặc trị và cần luôn chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi gặp các vấn đề về gan.