Nhiều người tìm đến nước ép nhàu (noni juice) như một thức uống thảo dược bổ dưỡng nhằm thanh lọc cơ thể và tăng cường sức khỏe [1]. Tuy nhiên, thông tin nước ép nhàu có thể gây tổn thương gan nặng lan truyền khiến không ít người hoang mang. Liệu thức uống này thực sự độc hại với gan hay đây chỉ là hiểu lầm bắt nguồn từ một vài ca bệnh cá biệt?

Thực tế, các cơ quan an toàn thực phẩm uy tín kết luận nước ép nhàu là thực phẩm an toàn đối với đại đa số người dùng [2], [3]. Những trường hợp viêm gan ghi nhận trong y văn chỉ là các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, chưa đủ cơ sở khoa học để thiết lập mối quan hệ nhân quả trực tiếp [2], [3].

Từ thức uống bổ dưỡng đến nghi vấn gây độc gan

Cây nhàu (Morinda citrifolia) là thảo dược truyền thống có nguồn gốc từ vùng Polynesia và đã được thương mại hóa tại Mỹ từ những năm 1990 [3], [4]. Nhờ những lời quảng bá về lợi ích sức khỏe, các chế phẩm từ quả nhàu nhanh chóng trở thành mặt hàng quen thuộc trên toàn cầu [3].

Đến năm 2003, Ủy ban Châu Âu (EC) đã chính thức phê duyệt nước ép quả nhàu là "Thực phẩm mới" (Novel Food) an toàn cho người tiêu dùng [3]. Bước ngoặt pháp lý này mở đường cho sản phẩm lưu thông rộng rãi trên thị trường quốc tế [5].

Tuy nhiên, sau khi được cấp phép, một số báo cáo y khoa ghi nhận tình trạng viêm gan cấp tính ở người dùng nước ép nhàu bắt đầu xuất hiện [5]. Những thông tin này ngay lập tức dấy lên mối lo ngại lớn trong cộng đồng, khiến độ an toàn của thức uống thảo dược này bị đặt dấu hỏi [3].

Nghiên cứu ca bệnh: Ghi nhận thực tế hay chỉ là trùng hợp?

Năm 2005, một báo cáo y khoa ghi nhận ca viêm gan cấp tính đầu tiên nghi do nước ép nhàu ở một bệnh nhân nam 45 tuổi [4]. Người này uống nước ép nhàu trong 3 tuần để phòng bệnh, sau đó nhập viện vì men gan tăng rất cao [4]. Sinh thiết gan xác nhận tổn thương phù hợp với độc tính thảo dược, men gan trở lại bình thường sau 1 tháng ngừng uống [4].

Cũng trong năm 2005, một báo cáo khác tại châu Âu công bố 2 ca bệnh tổn thương gan liên quan đến nước ép nhàu [1]. Ca thứ nhất là nam thanh niên 29 tuổi, có tiền sử viêm gan do dùng thuốc hạ sốt paracetamol liều nhỏ, bị suy gan bán cấp sau khi uống 1,5 lít nước ép nhàu trong 3 tuần và phải ghép gan khẩn cấp [1]. Ca thứ hai là phụ nữ 62 tuổi không có tiền sử bệnh gan, bị viêm gan cấp tự hồi phục sau khi uống 2 lít nước ép nhàu trong hơn 3 tháng [1].

Năm 2006, y văn tiếp tục ghi nhận thêm 3 ca viêm gan cấp tại Áo ở những người tiêu dùng nước ép nhàu [5]. Dù các bác sĩ ghi nhận men gan cải thiện sau khi ngừng sản phẩm, các tác giả vẫn chưa thể chứng minh chắc chắn quả nhàu là nguyên nhân duy nhất gây bệnh [2], [5].

Cơ chế nghi vấn: Hoạt chất nào bị "buộc tội"?

Khi tìm kiếm nguyên nhân gây tổn thương gan, các nhà nghiên cứu ban đầu chú ý đến nhóm hợp chất anthraquinone và coumarin có trong cây nhàu [6], [1]. Anthraquinone được nghi ngờ gây độc gan phụ thuộc vào liều lượng, còn coumarin liên quan đến phản ứng đặc ứng khó lường trước [6].

Một nghiên cứu độc tính mãn tính kéo dài 6 tháng trên chuột cống trắng cái cho thấy chiết xuất quả nhàu ở liều cao (2 mg/ml nước uống) gây hoại tử tế bào gan, tăng men gan AST, giảm albumin và gây tỷ lệ chết 40% trong vòng 3 tháng [7]. Nhóm tác giả giả định độc tính này có thể do các anthraquinone trong hạt và vỏ quả nhàu [7].

Dù vậy, các phân tích hóa sinh chi tiết sau đó đã bác bỏ giả thuyết trên [5]. Lượng anthraquinone tự nhiên trong quả nhàu rất nhỏ, hoàn toàn không đủ để tạo ra ý nghĩa độc chất học [5]. Thêm vào đó, anthraquinone của nhàu không mang cấu trúc hóa học có thể khử thành các gốc tự do anthrone phản ứng - yếu tố vốn gây độc gan ở các thảo dược khác [5].

Hội đồng an toàn thực phẩm kết luận ra sao?

Trước những báo cáo ca bệnh rải rác, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã tiến hành đánh giá lại toàn diện độ an toàn của nước ép nhàu [3]. Kết quả kiểm tra cho thấy cơ quan này không tìm thấy bất kỳ mối liên hệ nhân quả nào giữa việc uống nước ép nhàu và các tác dụng phụ trên gan [3].

Để kiểm chứng độc tính tế bào, một nghiên cứu năm 2009 thực hiện thử nghiệm trên dòng tế bào gan người HepG2 và chuột Sprague-Dawley [2]. Dịch quả nhàu lọc đông khô không làm giảm sức sống tế bào gan HepG2, không gây tích tụ lipid hay rối loạn phospholipid [2].

Thử nghiệm độc tính bán mãn tính đường uống trên chuột cũng không ghi nhận bất thường về mô bệnh học gan hay chỉ số sinh hóa máu [2]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) của bột quả nhàu đông khô lên tới hơn 6,86 g/kg thể trọng, tương đương khoảng 90 ml nước ép quả nhàu tươi cho mỗi kilôgam thể trọng mỗi ngày [2].

Các nghiên cứu lâm sàng trên người sử dụng nước ép Tahitian Noni thương mại ở liều cao hơn nhiều lần lượng dùng trong các ca bệnh lẻ cũng không ghi nhận dấu hiệu độc tính trên gan [5], [6]. Nhìn chung, 9 nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật đều cho thấy các chỉ số sinh hóa bình thường, không có dấu hiệu ngộ độc hay tử vong [6].

Vì sao có sự mâu thuẫn giữa ca bệnh và thử nghiệm?

Các chuyên gia chỉ ra rằng các báo cáo ca bệnh riêng lẻ tồn tại rất nhiều yếu tố gây nhiễu chưa được kiểm soát [6]. Việc quy chụp tổn thương gan cho nước ép nhàu dựa trên vài ca bệnh là thiếu chuẩn xác [6].

Yếu tố gây nhiễu lớn nhất đến từ tiền sử bệnh nền và các thuốc dùng kèm của người bệnh [6], [1]. Điển hình như ca bệnh phải ghép gan vốn đã có tổn thương gan từ trước liên quan đến việc dùng thuốc paracetamol [1].

Ngoài ra, chất lượng sản phẩm thương mại cũng là dấu hỏi lớn [6]. Nguy cơ nhiễm tạp chất, pha trộn hóa chất độc hại, hoặc sự khác biệt về quy trình chế biến, dung môi chiết xuất và điều kiện nông học có thể làm biến đổi thành phần thảo dược của từng lô thành phẩm [6].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù nước ép nhàu an toàn với đa số người khỏe mạnh, một số nhóm người vẫn cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng sản phẩm này.

Trước hết, người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan không nên tùy tiện dùng [6], [1]. Những người này có nguy cơ cao gặp phản ứng bất lợi nếu dùng chung nhiều sản phẩm mà không có sự giám sát y tế [6], [1].

Phụ nữ mang thai là đối tượng đặc biệt cần lưu ý [8]. Nghiên cứu năm 2010 trên chuột Wistar mang thai (dùng dịch chiết nhàu liều 7, 30, 300 mg/kg hoặc nước ép liều 0,4, 2, 20 ml/kg từ ngày thứ 7 đến 15 thai kỳ) cho thấy sản phẩm không gây độc cho chuột mẹ nhưng làm chậm quá trình cốt hóa xương ở thai nhi [8]. Vì chưa có nghiên cứu đầy đủ trên phụ nữ mang thai, nhóm này nên tránh sử dụng các chế phẩm từ nhàu [8].

Áp dụng thực tế an toàn

Người tiêu dùng chỉ nên sử dụng nước ép nhàu từ các nhãn hiệu uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được cơ quan chức năng cấp phép để tránh hàng giả, lẫn tạp chất [6].

Không nên lạm dụng nước ép nhàu với liều lượng quá lớn trong thời gian dài như quan niệm "uống càng nhiều càng tốt" [1], [7]. Việc dùng một lượng vừa phải mỗi ngày theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất là nguyên tắc an toàn cần tuân thủ.

Quan trọng nhất, nước ép nhàu là thực phẩm bổ sung, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu, người dùng cần ngừng uống ngay và đi khám bác sĩ chuyên khoa.