Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một tách trà ấm để thanh lọc cơ thể và tìm kiếm sự tỉnh táo. Trà hoa nhài (trà lài) với hương thơm thanh tao tự nhiên là lựa chọn phổ biến của không ít gia đình Việt. Tuy nhiên, thói quen uống trà nhài ngay khi bụng rỗng lại thường đi kèm cảm giác cồn cào, xót ruột, thậm chí buồn nôn.
Thực tế, uống trà hoa nhài khi bụng đói tiềm ẩn nguy cơ gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa. Phần lớn trà nhài trên thị trường sử dụng cốt trà xanh hoặc trà đen ướp hương hoa, mang lại nhiều hợp chất chống oxy hóa nhưng đồng thời kích thích dạ dày tiết lượng axit lớn. Nếu sử dụng không đúng thời điểm, lợi ích bảo vệ chưa thấy đâu mà triệu chứng đau dạ dày đã có thể xuất hiện tức thì.
Kích thích tiết axit mạnh khi bụng rỗng
Khi dạ dày trống rỗng, lớp niêm mạc không có thức ăn để che chắn hoặc tiêu hóa dịch vị. Một nghiên cứu trên người đã đánh giá phản ứng tiết axit dịch vị đối với một tách trà thể tích 200 ml bằng phương pháp chuẩn độ tại chỗ [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 36 bệnh nhân loét tá tràng và 56 người không mắc bệnh loét tá tràng làm nhóm chứng [1]. Kết quả ghi nhận uống 200 ml trà tạo ra phản ứng tiết axit dạ dày gần như tương đương với liều tối đa histamine (0,04 mg/kg) [1].
Tác động kích thích này chủ yếu xuất phát từ phản ứng hóa học cục bộ của nước trà tác động trực tiếp lên niêm mạc dạ dày [1]. Đặc biệt, trà nguyên chất không pha thêm sữa và đường kích thích tiết axit còn cao hơn mức gây ra bởi liều histamine tối đa [1]. Nồng độ nước trà gây tác động kích thích mạnh nhất là 15 g trà pha trong 200 ml nước, gấp ba lần độ đậm đặc của một tách trà thông thường [1]. Do đó, việc đưa nước trà đậm đặc vào dạ dày trống rỗng sẽ làm lượng axit tăng vọt mà không có thức ăn trung hòa, dẫn đến cồn cào và xót bụng.
Dữ liệu dịch tễ về trà hoa nhài và đường tiêu hóa trên
Một nghiên cứu dịch tễ học bệnh chứng thực hiện tại Trung Quốc năm 2011 đã khảo sát thói quen dùng trà hoa nhài liên quan đến ung thư đường tiêu hóa trên [2]. Nghiên cứu đánh giá 600 ca ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản (ESCC), 598 ca ung thư biểu mô tuyến tâm vị dạ dày (GCA), 316 ca ung thư biểu mô tuyến ngoài tâm vị dạ dày (GNCA) cùng 1514 người đối chứng bắt cặp về độ tuổi, giới tính và khu vực sống [2]. Trong nhóm chứng, 35% nam giới và 8% nữ giới báo cáo có uống trà hoa nhài [2].
Kết quả phân tích hồi quy logistic sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy việc từng uống trà hoa nhài không liên quan đến nguy cơ ESCC (tỷ số chênh OR = 1,15; khoảng tin cậy 95% CI: 0,92 - 1,44), ung thư tâm vị GCA (OR = 1,14; 95% CI: 0,88 - 1,37) hay ung thư ngoài tâm vị GNCA (OR = 0,85; 95% CI: 0,64 - 1,15) ở cả hai giới [2]. Tuy nhiên, ở nam giới, lượng tiêu thụ tích lũy suốt đời có mối liên hệ thuận theo liều lượng với nguy cơ ung thư thực quản ESCC, nhưng không thấy ở ung thư dạ dày [2]. Nghiên cứu kết luận không có bằng chứng cho thấy trà nhài có tác dụng bảo vệ chống lại ung thư thực quản hoặc dạ dày [2].
Nghiên cứu trên động vật về catechin và polyphenol trong trà
Mặc dù trà kích thích tiết axit, các polyphenol trong cốt trà của trà hoa nhài lại thể hiện tiềm năng bảo vệ chống oxy hóa trên động vật thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 2006 trên chuột cống cho thấy uống catechin trà giúp ngăn ngừa tổn thương cấp tính niêm mạc dạ dày do cồn tuyệt đối (liều 50, 100, 200 mg/kg) hoặc do căng thẳng ngâm nước (liều 300, 400 mg/kg) [3]. Đánh giá vào ngày thứ 15 sau khi tiêm axit axetic, việc cho chuột uống lặp lại catechin trà (25, 50, 100 mg/kg ngày 2 lần) đã đẩy nhanh quá trình làm lành vết loét mạn tính [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận catechin trà ức chế gia tăng các chất phản ứng với axit thiobarbituric trong niêm mạc bị tổn thương do cồn 50% ở liều 100 và 200 mg/kg [3]. Đồng thời, các liều 50, 100 và 200 mg/kg bảo vệ hàm lượng hexosamine trong chất nhầy dạ dày không bị suy giảm do cồn [3]. Đáng chú ý, catechin trà không ức chế tiết axit dạ dày cơ bản, cho thấy khả năng bảo vệ chủ yếu nhờ cơ chế chống oxy hóa và gia tăng chất nhầy [3].
Năm 2011, một nghiên cứu khác trên chuột nhắt trắng đánh giá epigallocatechin gallate (EGCG) - hoạt chất polyphenol chính trong trà xanh - đối với tổn thương dạ dày do thuốc indomethacin (18 mg/kg) [4]. Uống indomethacin gây loét vùng tuyến dạ dày, tăng peroxy hóa lipid và oxy hóa protein, đồng thời làm giảm phòng thủ thiol, giảm mucin, giảm biểu hiện enzym cyclooxygenase (COX) và giảm tổng hợp prostaglandin (PG) [4]. Uống EGCG liều 2 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày mang lại hiệu quả tương tự liều omeprazole 3 mg/kg, giúp làm lành khoảng 72-75% vết loét cấp tính [4]. EGCG giúp đảo ngược một phần các tổn hại oxy hóa và tăng cường biểu hiện các đồng phân COX cùng sự tổng hợp prostaglandin [4].
Bằng chứng về flavonoid, saponin và trà đen trên mô hình gặm nhấm
Bên cạnh catechin và EGCG, các chiết xuất khác từ cây trà cũng được thử nghiệm trên mô hình tổn thương dạ dày ở chuột nhắt. Nghiên cứu năm 2019 khảo sát flavonoid chiết xuất từ trà trắng Anji trên chuột Côn Minh bị tổn thương dạ dày do hỗn hợp ethanol và axit hydrochloric [5]. Kết quả quan sát cho thấy flavonoid làm giảm diện tích tổn thương niêm mạc phụ thuộc vào nồng độ, đồng thời làm giảm thể tích và pH của dịch vị chuột [5]. Flavonoid trà trắng giúp tăng hoạt tính enzym superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH), hạ nồng độ malondialdehyde (MDA) trong huyết thanh và gan chuột [5].
Năm 2023, nghiên cứu trên chuột nhắt trắng sử dụng cồn nồng độ 56% v/v (7 mL/kg thể trọng, chia 2 lần/ngày trong 2 tuần) gây tổn thương niêm mạc dạ dày [6]. Cho chuột uống saponin hạt trà trước và sau khi dùng cồn giúp làm chậm quá trình rỗng của dạ dày và ức chế hấp thu cồn qua màng tiêu hóa [6]. Saponin kích hoạt enzym alcohol dehydrogenase (ADH), thúc đẩy chuyển hóa bước đầu của cồn, giảm thâm nhiễm bạch cầu trung tính, giảm phù nề và hạ chỉ số loét (UI) [6].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2010 trên chuột nhắt bị loét do indomethacin (18 mg/kg) ghi nhận trà đen liều 40 mg/kg và theaflavin liều 1 mg/kg giúp làm lành 74-76% vết loét sau 3 ngày, tương đương hiệu quả của omeprazole 3 mg/kg [7]. Cả trà đen và theaflavin đảo ngược tác hại oxy hóa, tăng tổng hợp prostaglandin E thông qua biểu hiện COX-1 và COX-2 nhưng không làm thay đổi sự tiết axit dạ dày [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước trà hoa nhài
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng trà hoa nhài thuần khiết là thảo mộc lành tính, không chứa chất kích thích và uống lúc nào cũng được. Trong thực tế, gần như tất cả các sản phẩm trà hoa nhài truyền thống đều được chế biến bằng cách ướp cánh hoa nhài tươi vào lá trà xanh hoặc trà đen đã sao khô. Vì vậy, nước pha trà nhài vẫn mang trọn vẹn đặc tính của trà, bao gồm hàm lượng polyphenol, tannin và các hoạt chất kích thích dạ dày.
Một sai lầm khác là ngộ nhận các kết quả chống loét của catechin hay EGCG trên động vật đồng nghĩa với việc uống trà nhài đậm đặc khi đói sẽ "tráng men" hay chữa khỏi bệnh dạ dày. Bằng chứng khoa học cho thấy catechin không làm giảm tiết axit dịch vị cơ bản trên chuột [3]. Trong khi đó, thử nghiệm trên người chứng minh nước trà không pha đường sữa kích thích bài tiết axit dạ dày rất mạnh mẽ [1]. Việc dùng trà đậm khi bụng đói vì thế sẽ phản tác dụng, gây đau tức và cồn cào niêm mạc.
Ai nên thận trọng với nước hãm hoa nhài?
Người mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cần hết sức cẩn thận khi sử dụng nước hãm hoa nhài. Dịch vị dạ dày tiết ra quá mức khi uống trà nguyên chất có thể làm nặng thêm các triệu chứng ợ chua, nóng rát thượng vị và làm chậm quá trình hồi phục vết loét [1]. Những người có cơ địa bụng yếu, thường xuyên bị cồn cào lúc sáng sớm tuyệt đối không nên dùng trà thay cho nước lọc đầu ngày.
Cần lưu ý rõ ràng rằng toàn bộ các nghiên cứu về khả năng bảo vệ, chống loét của catechin, EGCG hay flavonoid trà hiện có đều chỉ thực hiện trên chuột trong môi trường phòng thí nghiệm [1, 2, 3, 5, 7]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tác dụng bảo vệ niêm mạc tương tự của nước hãm hoa nhài trên phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em. Do đó, không thể suy diễn tác dụng bảo vệ niêm mạc cho những nhóm đối tượng nhạy cảm này. Người có bệnh lý nền tiêu hóa mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà thường xuyên.
Áp dụng thực tế để bảo vệ dạ dày
Để thưởng thức hương vị trà hoa nhài mà không gây kích ứng đường tiêu hóa, thời điểm sử dụng đóng vai trò quyết định. Tuyệt đối không uống trà khi bụng đói hoặc vừa ngủ dậy; thời điểm thích hợp nhất là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút. Lúc này, thức ăn trong dạ dày đóng vai trò như lớp đệm tự nhiên, hấp thu bớt lượng axit tăng tiết và bảo vệ niêm mạc khỏi sự tiếp xúc trực tiếp với các hợp chất trong nước trà.
Khi pha trà, nên hãm với lượng vừa phải, nước trà có màu vàng nhạt hoặc xanh sáng, tránh ngâm trà quá lâu khiến nước quá đậm đặc [1]. Thử nghiệm cho thấy nồng độ trà quá đặc (15 g/200 ml) kích thích tiết axit dạ dày mạnh nhất [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc thêm sữa hoặc đường vào trà có thể giúp làm giảm phản ứng bài tiết axit dạ dày [1]. Dù vậy, đối với người dễ kích ứng, giải pháp tốt nhất vẫn là uống loãng, uống ấm và luôn dùng sau khi đã ăn no lót dạ.
Trà hoa nhài mang lại trải nghiệm thư giãn và chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính chống oxy hóa [2, 7]. Tuy nhiên, việc uống trà khi bụng đói là thói quen có hại, dễ dẫn đến kích ứng niêm mạc do sự gia tăng axit dịch vị đột ngột [1]. Hãy xây dựng thói quen uống trà một cách khoa học: uống đúng thời điểm sau bữa ăn, pha với độ đậm vừa phải và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu có bệnh lý đường tiêu hóa.