Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để kiểm soát chỉ số đường huyết sau bữa ăn. Lá bung lai (tên khoa học Microcos paniculata L.) là dược liệu quen thuộc trong dân gian, thường dùng nấu trà thanh nhiệt. Gần đây rộ tin đồn vị thuốc này chữa khỏi đái tháo đường.
Thực tế khoa học cho thấy chiết xuất lá bung lai có khả năng ức chế men tiêu hóa carbohydrate trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người bệnh để chứng minh hiệu quả chữa trị.
Bối cảnh và gánh nặng của bệnh đái tháo đường
Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính đặc trưng bởi sự gia tăng nồng độ đường trong máu [1]. Theo thời gian, tình trạng đường huyết tăng cao không kiểm soát gây tổn thương nghiêm trọng đến nhiều cơ quan trong cơ thể, nguy hiểm nhất là mạch máu và hệ thần kinh [1].
Thống kê cho thấy số lượng người mắc bệnh đái tháo đường đã tăng nhanh chóng từ mức 153 triệu người năm 1980 lên đến 347 triệu người năm 2008 [1]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) dự báo đái tháo đường sẽ trở thành nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ bảy trên toàn cầu vào năm 2030, với số ca tử vong ước tính tăng gấp đôi trong giai đoạn 2005 - 2030 [1].
Cơ chế kiểm soát đường huyết qua enzyme alpha-glucosidase
Một trong những chiến lược điều trị phổ biến hiện nay là kiểm soát sự gia tăng đột ngột của đường huyết sau khi ăn [1]. Quá trình này có thể thực hiện thông qua việc ức chế các enzyme phân giải carbohydrate trong đường ruột, điển hình là enzyme alpha-glucosidase [1].
Alpha-glucosidase giữ vai trò then chốt khi xúc tác cho bước cuối cùng của chu trình tiêu hóa carbohydrate phức tạp [1]. Khi enzyme này bị ức chế, quá trình giải phóng đường D-glucose từ thức ăn bị chậm lại [1]. Nhờ đó, lượng đường hấp thu vào máu diễn ra từ từ, tránh hiện tượng đường huyết tăng vọt sau ăn.
Thử nghiệm phòng thí nghiệm nói gì về lá bung lai?
Để đánh giá tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết của lá bung lai, một nghiên cứu đã được công bố vào năm 2013 [1]. Các nhà khoa học tiến hành thử nghiệm mô hình trong ống nghiệm (in vitro) nhằm đánh giá khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase của dịch chiết methanol từ lá bung lai cùng các hợp chất chính bên trong [1].
Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao đầu dò dãy diot quang (HPLC-DAD) để định lượng thành phần flavonoid glycoside từ các mẫu lá thu thập ở nhiều địa phương khác nhau [1]. Ba hoạt chất chính được phân lập bao gồm vitexin, isovitexin và isorhamnetin 3-O-beta-d-rutinoside [1].
Kết quả thử nghiệm ghi nhận chiết xuất methanol của lá bung lai thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase rất mạnh với giá trị IC50 đạt 61,30 mug/mL [1]. Cả ba hợp chất flavonoid glycoside đơn lẻ đều thể hiện khả năng ức chế thỏa đáng, có giá trị IC50 lần lượt là 244,0 muM đối với vitexin, 266,2 muM đối với isovitexin và 275,4 muM đối với isorhamnetin 3-O-beta-d-rutinoside [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại
Kết quả nghiên cứu năm 2013 gợi ý lá bung lai có thể là nguồn nguyên liệu triển vọng để nghiên cứu, phát triển các thuốc thảo dược hỗ trợ hạ đường huyết [1]. Các hoạt chất vitexin, isovitexin và isorhamnetin 3-O-beta-d-rutinoside được đề xuất làm chất chỉ thị hóa học để kiểm soát chất lượng dược liệu [1].
Dù mang lại tín hiệu khả quan, bằng chứng khoa học của lá bung lai hiện mới dừng lại hoàn toàn ở mức thử nghiệm ống nghiệm [1]. Dược tính ghi nhận được thực hiện trên enzyme tinh khiết trong môi trường phòng thí nghiệm. Quá trình hấp thu, chuyển hóa, sinh khả dụng và mức độ hiệu quả khi đi qua hệ tiêu hóa của người thật vẫn là một dấu hỏi lớn chưa có lời giải.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính ức chế enzyme trong ống nghiệm với tác dụng hạ đường huyết lâm sàng. Một chất ức chế men mạnh trong ống nghiệm chưa chắc đã giữ nguyên công năng khi vào cơ thể sống.
Nhiều người lầm tưởng uống nước lá bung lai có thể thay thế thuốc tân dược hoặc chữa khỏi dứt điểm bệnh tiểu đường. Đây là quan niệm nguy hiểm vì bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ dễ dẫn đến biến chứng cấp tính hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu hoặc tổn thương thận, võng mạc và tim mạch mạn tính.
Ai nên thận trọng khi muốn dùng nước lá bung lai?
Người đã được chẩn đoán đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc tự ý uống nước thảo dược đậm đặc kết hợp cùng thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc khó lường hoặc gây tụt đường huyết quá mức.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận mạn tính không nên tự ý dùng các loại chiết xuất thảo mộc khi chưa tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng và kết luận cân bằng
Trong đời sống, lá bung lai vốn được người dân dùng phơi khô hãm nước uống như một loại trà giải nhiệt thông thường [1]. Nếu muốn dùng loại trà này hỗ trợ giải khát, người bệnh chỉ nên dùng dạng nấu nước loãng, không sắc đặc và không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
Người tiêu dùng tuyệt đối không tự ý mua các sản phẩm chiết xuất đậm đặc trôi nổi gắn mác "thuốc trị tiểu đường" từ lá bung lai. Bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ điều trị, theo dõi đường huyết mao mạch định kỳ kết hợp ăn uống giảm tinh bột nhanh và duy trì tập thể dục đều đặn.
Tóm lại, lá bung lai là thảo dược tiềm năng có tác dụng ức chế enzyme phân giải đường trên mô hình tế bào thực nghiệm [1]. Tuy vậy, dược liệu này chưa được kiểm chứng lâm sàng trên người và không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chuẩn mực.
