Nhiều người truyền tai nhau mẹo hái lá dã quỳ tươi hoặc phơi khô nấu nước uống hàng ngày để chữa đái tháo đường. Thảo mộc mọc hoang dã này vốn phổ biến ven đường, hoa màu vàng rực rỡ, được đồn đoán giúp hạ đường huyết nhanh chóng mà không tốn kém.
Tuy nhiên, việc tự ý sắc lá dã quỳ uống kéo dài tiềm ẩn nhiều mối nguy cho sức khỏe. Dù các thử nghiệm trên mô hình động vật ghi nhận khả năng cải thiện nồng độ glucose máu, các nghiên cứu độc tính cũng đồng thời chỉ ra nguy cơ tổn thương gan, thận và phá hủy tế bào sống khi sử dụng đường uống kéo dài.
Cơ chế tác động và những hợp chất đáng chú ý
Cây dã quỳ, tên khoa học Tithonia diversifolia, thuộc họ Cúc (Asteraceae) [1]. Theo y học dân gian ở nhiều vùng nhiệt đới châu Phi, Nam Mỹ và châu Á, dã quỳ thường được dùng làm bài thuốc trị sốt rét, nhiễm khuẩn, viêm nhiễm và đái tháo đường [2], [3].
Các phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất lá dã quỳ chứa hơn 100 hợp chất tự nhiên đa dạng [1]. Trong đó, nhóm sesquiterpene lactones (STLs), các dẫn xuất của axit chlorogenic (CAs) cùng nhóm flavonoids và phenolics là những thành phần mang hoạt tính sinh học chủ chốt [1], [4], [3].
Về mặt chuyển hóa đường, các hoạt chất trong dã quỳ được ghi nhận có khả năng hỗ trợ cải thiện độ nhạy của cơ thể đối với hormone chuyển hóa đường [5]. Dẫu vậy, các nhà khoa học lưu ý rằng ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính của các hợp chất này vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng, đòi hỏi phải tiếp tục làm sáng tỏ cơ chế phân tử [1].
Bằng chứng hạ đường huyết từ nghiên cứu động vật
Cho đến nay, tác dụng kiểm soát đường huyết của cây dã quỳ chủ yếu được ghi nhận qua các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã đánh giá hiệu quả chống đái tháo đường của chiết xuất ethanol 80% từ lá dã quỳ trên chuột KK-Ay, một mô hình chuột mắc đái tháo đường týp 2 [5].
Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã cho chuột KK-Ay uống chiết xuất lá dã quỳ với liều duy nhất 500 mg/kg thể trọng [5]. Kết quả theo dõi cho thấy nồng độ glucose máu của chuột bệnh giảm rõ rệt sau 7 giờ dùng thuốc [5]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên nhóm chuột khỏe mạnh bình thường (chuột ddY), chiết xuất này không gây ra sự thay đổi nào đối với nồng độ glucose máu [5].
Sau 3 tuần kể từ liều uống duy nhất 500 mg/kg thể trọng, nồng độ glucose máu và lượng insulin huyết tương của chuột KK-Ay vẫn giảm đáng kể [5]. Thử nghiệm dung nạp insulin sau đó cũng cho thấy nồng độ glucose máu giảm rõ rệt, ủng hộ giả thuyết chiết xuất lá dã quỳ giúp cải thiện chuyển hóa glucose bằng cách giảm đề kháng insulin [5].
Dù mang lại tín hiệu tích cực trên mô hình gặm nhấm, các dữ liệu này vẫn dừng lại ở giai đoạn tiền lâm sàng [5]. Hiện tại chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác thực mức độ an toàn cũng như liều dùng trị liệu đối với bệnh nhân đái tháo đường [6].
Độc tính tế bào và nguy cơ khi dùng kéo dài
Bên cạnh tiềm năng chuyển hóa, các dữ liệu độc tính học liên tục đưa ra những cảnh báo nghiêm trọng. Một tổng quan toàn diện năm 2018 lưu ý rằng việc dùng ngắn hạn các chiết xuất dã quỳ ở liều thấp có thể được dung nạp tốt trên động vật, nhưng cả tác dụng điều trị lẫn độc tính đều xuất phát từ cùng các nhóm hợp chất như sesquiterpene lactones, axit chlorogenic và flavonoids [6].
Đặc biệt, nghiên cứu đánh giá độc tính liều lặp lại kéo dài 90 ngày trên chuột cống Wistar (công bố năm 2013) đã cho thấy rủi ro cụ thể trên các cơ quan nội tạng [3]. Chiết xuất nước từ lá dã quỳ (chứa cả STLs và CAs) gây ra biến đổi về các chỉ số huyết học dù ít ảnh hưởng đến chỉ số sinh hóa, và tương đối an toàn ở liều dưới 100 mg/kg [3]. Tuy nhiên, chiết xuất phân cực giàu dẫn xuất axit chlorogenic và phân đoạn giàu sesquiterpene lactones đã bộc lộ tác dụng phụ nghiêm trọng khi gây tổn thương trực tiếp lần lượt lên gan và thận [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng STLs và CAs có thể gây độc khi sử dụng kéo dài ở liều cao [3].
Khả năng gây độc tế bào của dã quỳ cũng được chứng minh trên nhiều mô hình tế bào thực nghiệm. Một nghiên cứu năm 2018 tại Nam Phi sử dụng thử nghiệm MTT cho thấy chiết xuất lá dã quỳ thể hiện độc tính tế bào ở các nồng độ khảo sát [4]. Nghiên cứu năm 2018 khác cũng ghi nhận chiết xuất nước và methanol từ phần trên mặt đất của dã quỳ có độc tính đối với tế bào nguyên bào sợi chuột BALB/3T3 với giá trị IC50 lần lượt là 3,7 và 5,2 microgam/ml [7].
Năm 2024, một nghiên cứu chuyên sâu về chiết xuất ethanol của lá dã quỳ ghi nhận độc tính trên nhiều dòng tế bào ung thư người (HCT-116, SNB-19, NCIH-460 và MCF-7) với giá trị IC50 từ 7,12 đến 38,41 microgam/ml [2]. Trên tế bào HCT-116, chiết xuất làm tăng tính thấm màng ty thể, kích thích quá trình tự chết của tế bào (apoptosis), thúc đẩy stress oxy hóa qua quá trình peroxy hóa lipid và làm cạn kiệt lượng glutathione nội bào [2]. Những tác động phá hủy tế bào này tuy mở ra triển vọng nghiên cứu chất chống ung thư, nhưng lại là lời cảnh báo lớn đối với việc người khỏe mạnh hoặc bệnh nhân tự ý uống dịch chiết toàn phần chưa kiểm soát [2], [6].
Những hiểu lầm thường gặp về lá dã quỳ
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược mọc hoang, vị đắng là thuốc bổ gan giải độc và hạ đường an toàn". Thực tế, hoạt chất tagitinin C hoặc các sesquiterpene lactones tạo nên dược tính cũng chính là những chất gây ức chế sinh trưởng mạnh và có độc tính tế bào cao [8], [7]. Ở thực vật, dịch chiết dã quỳ thậm chí còn ức chế sự phát triển của nhiều loại cây trồng và cỏ dại [8].
Nhiều người cũng tin rằng nước sắc từ lá có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường hàng ngày. Đây là nhận thức rất nguy hiểm, bởi việc tự ý bỏ thuốc để uống nước lá dã quỳ vừa khiến đường huyết mất kiểm soát, vừa tích lũy các chất gây hại làm suy giảm chức năng gan, thận [3].
Ai nên thận trọng?
Chưa có nghiên cứu khoa học an toàn về việc uống nước lá dã quỳ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em. Dữ liệu hiện có chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm và các dòng tế bào nuôi cấy [2], [3], [5].
Những người mắc bệnh thận mạn tính, người có men gan cao hoặc tiền sử suy giảm chức năng gan tuyệt đối không nên thử dùng các bài thuốc từ dã quỳ. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh việc dung nạp kéo dài các phân đoạn hoạt chất của cây này gây hủy hoại tế bào thận và mô gan của động vật [3].
Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc tây y cũng cần tránh xa việc tự ý uống bổ sung. Sự tương tác phức tạp giữa các hoạt chất thực vật và thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc gây độc tính cộng dồn trên cơ quan lọc thải.
Áp dụng thực tế như thế nào?
Tại thời điểm hiện tại, y học hiện đại chưa có khuyến cáo y khoa hay liều dùng an toàn nào cho người dân về việc tự đun nấu lá dã quỳ để uống tại nhà [6]. Những dữ liệu ghi nhận tác dụng có lợi trên động vật như cải thiện đề kháng insulin ở chuột KK-Ay (liều 500 mg/kg) chỉ được thực hiện bằng chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [5].
Nếu người bệnh có nhu cầu tìm hiểu các biện pháp hỗ trợ kiểm soát đường huyết từ thảo dược, giải pháp an toàn là thảo luận cởi mở với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Mọi sự thay đổi về chế độ ăn uống, sử dụng bài thuốc dân gian đều cần được đánh giá dựa trên tình trạng gan, thận và phác đồ thuốc hiện tại.
Để quản lý đái tháo đường an toàn, người bệnh cần tập trung vào các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả: duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập thể dục đều đặn, kiểm tra đường huyết định kỳ và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định dùng thuốc của nhân viên y tế.
Tóm lại, lá dã quỳ dù cho thấy tiềm năng hạ đường huyết và cải thiện đề kháng insulin trên mô hình động vật, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào, hại gan và thận khi sử dụng đường uống kéo dài [2], [3], [5]. Người bệnh không nên tự ý hái lá sắc uống theo kinh nghiệm truyền miệng để bảo vệ tính mạng và sức khỏe lâu dài.
