Nhiều người có thói quen hái lá dã quỳ đun nước tắm khi bị mẩn ngứa, ghẻ lở hoặc viêm da ngoài trời. Đây là kinh nghiệm truyền miệng phổ biến tại các vùng nông thôn và miền núi, nơi loài cây này mọc hoang dã bạt ngàn. Liệu phương pháp dân gian này có thực sự diệt được vi khuẩn, nấm gây bệnh và chữa dứt điểm bệnh ghẻ hay không?

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết dã quỳ sở hữu hoạt tính kháng một số chủng vi khuẩn và nấm ngoài da, đồng thời hỗ trợ ức chế phản ứng viêm. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và việc tắm nước lá không thể thay thế phác đồ điều trị ghẻ y khoa chuẩn xác.

Bệnh ghẻ, ngứa da và bội nhiễm vi khuẩn

Bệnh ghẻ do ký sinh trùng cái ghẻ (Sarcoptes scabiei) đào hang dưới lớp sừng của da, gây ngứa dữ dội, đặc biệt về đêm. Khi ngứa, phản ứng gãi liên tục làm da trầy xước, tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh xâm nhập gây nhiễm trùng thứ phát.

Nhiễm khuẩn thứ phát trên nền da tổn thương, vết loét hay các bệnh da nguyên phát là tình trạng rất phổ biến trong da liễu [1]. Các tác nhân vi khuẩn gây bội nhiễm thường gặp nhất là tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và liên cầu khuẩn (Streptococcus pyogenes) [1]. Khi bị bội nhiễm, vùng da tổn thương có thể mưng mủ, sưng đỏ, đau rát và khó lành nếu không có biện pháp can thiệp kháng khuẩn kịp thời [1].

Cơ chế tác động sinh học của lá dã quỳ

Dã quỳ (danh pháp khoa học: Tithonia diversifolia) thuộc họ Cúc (Asteraceae). Trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia nhiệt đới, dã quỳ được sử dụng cho nhiều tình trạng bệnh lý khác nhau [2].

Về mặt sinh học, các hoạt chất trong lá dã quỳ mang lại những tác động đáng chú ý trên mô và tế bào. Một nghiên cứu năm 1996 ghi nhận trong số 28 cây thuốc dân gian được khảo sát, chỉ duy nhất dịch chiết lá dã quỳ cho thấy khả năng ức chế sự hoạt hóa của yếu tố phiên mã NF-kappaB [3]. Yếu tố phiên mã này đóng vai trò thiết yếu đối với các phản ứng miễn dịch, viêm và đáp ứng pha cấp của cơ thể [3].

Nhờ tác động ức chế NF-kappaB, dịch chiết lá dã quỳ có tiềm năng làm giảm phản ứng viêm tại chỗ [3]. Bên cạnh đó, các chất chống oxy hóa tự nhiên trong dịch chiết nước của lá dã quỳ còn có khả năng ngăn chặn các phản ứng chuỗi gốc tự do, ức chế quá trình peroxy hóa lipid huyết tương [4].

Bằng chứng thực nghiệm về hoạt tính kháng khuẩn

Tác dụng sát khuẩn của dã quỳ không chỉ là lời đồn dân gian mà đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm invitro. Một nghiên cứu đánh giá hoạt tính kháng khuẩn cho thấy dã quỳ có tác dụng ức chế đáng kể đối với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus ATCC 25933, Yersinia enterocolitica 03, cùng các vi sinh vật không gây bệnh như Escherichia coli DSM 1077 và Micrococcus luteus DSM 348 [3].

Năm 2010, một thử nghiệm khác sử dụng dịch chiết dã quỳ để bào chế xà phòng thảo dược chăm sóc da [5]. Kết quả cho thấy xà phòng dã quỳ có tác dụng ức chế vi khuẩn Escherichia coli vượt trội nhất khi so sánh với một số loại xà phòng chiết xuất từ thảo dược khác trong cùng nghiên cứu [5].

Một nghiên cứu toàn diện công bố năm 2018 tại Nam Phi cũng phân tích phổ kháng khuẩn của hai loài dã quỳ là Tithonia diversifolia và Tithonia rotundifolia [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các phân đoạn chiết xuất từ Tithonia diversifolia thể hiện hoạt tính kháng khuẩn tổng thể tốt hơn so với loài họ hàng, đồng thời cả hai loài đều thể hiện hoạt tính ức chế vi khuẩn kháng cồn toan (antimycobacterial activity) [6].

Tác động kháng nấm ngoài da còn nhiều hạn chế

Trái ngược với khả năng ức chế vi khuẩn, hiệu quả kháng nấm của dã quỳ lại tương đối hạn chế trên các chủng nấm men và nấm sợi thường gặp.

Nghiên cứu bào chế xà phòng thảo mộc ghi nhận xà phòng chứa dịch chiết dã quỳ có mức độ ức chế thấp nhất đối với nấm Candida albicans [5]. Nghiên cứu kết luận sản phẩm này bảo vệ da rất tốt trước vi khuẩn thử nghiệm nhưng lại kém hiệu quả nhất trong việc bảo vệ da trước nấm Candida albicans [5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2018 đánh giá tác động ức chế nấm tại mốc 48 giờ và 72 giờ đối với các chủng Aspergillus fumigatus, Cryptococcus neoformans và Candida albicans [6]. Dịch chiết ethanol, methanol và acetone của Tithonia diversifolia có hiệu quả rất tốt chống lại Cryptococcus neoformans ở 48 giờ, nhưng tác dụng này bị suy giảm ở 72 giờ do chủng nấm tự phục hồi [6]. Ngoại trừ phân đoạn hexane duy trì hiệu quả tốt ở cả 48 và 72 giờ trên Cryptococcus neoformans, các dịch chiết và phân đoạn khác chỉ thể hiện hoạt tính từ trung bình đến yếu đối với Aspergillus fumigatus và Candida albicans [6].

Dã quỳ có thực sự chữa khỏi bệnh ghẻ?

Nhiều người lầm tưởng nước tắm lá dã quỳ có thể "diệt tận gốc" cái ghẻ. Thực tế, ghẻ là bệnh do ký sinh trùng ve bọ chét đào rãnh dưới da, không phải do vi khuẩn hay vi nấm gây nên.

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay mới chỉ ghi nhận dã quỳ có hoạt tính kháng vi khuẩn đường ruột, tụ cầu khuẩn [3], kháng nấm mức độ chọn lọc [6], kháng ký sinh trùng đơn bào Trypanosoma brucei (gây bệnh ngủ) [2] và kháng giun tròn đường tiêu hóa ở vật nuôi qua mô hình ức chế trứng nở [7]. Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu thực nghiệm nào chứng minh dịch chiết dã quỳ có khả năng tiêu diệt ký sinh trùng cái ghẻ Sarcoptes scabiei trên da người.

Tác dụng làm dịu cơn ngứa mà người bệnh cảm nhận được khi tắm lá dã quỳ chủ yếu đến từ đặc tính chống viêm ức chế NF-kappaB [3] và khả năng sát khuẩn nhẹ, giúp hạn chế nguy cơ bội nhiễm tụ cầu vàng trên các vết trầy xước do cào gãi [1], [3]. Tắm lá dã quỳ không thể tiêu diệt ổ ký sinh trùng cái ghẻ ẩn sâu trong da.

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro khi tự ý tắm lá

Hiểu lầm lớn nhất là xem nước lá dã quỳ như bài thuốc đặc trị thay thế thuốc bôi y tế. Việc chậm trễ dùng thuốc diệt ghẻ đặc hiệu khiến ký sinh trùng tiếp tục lây lan sang người thân trong gia đình và bùng phát thành dịch.

Một sai lầm khác là dùng lá tươi đun nước quá đặc hoặc chà xát bã lá trực tiếp lên vùng da viêm loét. Lông tơ ráp trên lá dã quỳ kết hợp với cặn bẩn bám dính có thể gây kích ứng cơ học, làm rách mô hạt và đưa thêm dị nguyên vào vết thương. Nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra dịch chiết methanol và dịch chiết nước của dã quỳ thể hiện độc tính tế bào đối với nguyên bào sợi chuột BALB/3T3 với giá trị IC50 lần lượt là 5,2 và 3,7 microgam/mL [2]. Hợp chất tagitinin C phân lập từ dã quỳ cũng là hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh [2].

Những ai cần thận trọng?

Người nghi ngờ hoặc đã xác định mắc bệnh ghẻ không nên tự điều trị bằng nước lá mà phải thăm khám y tế để dùng thuốc bôi tiêu diệt ký sinh trùng toàn diện.

Người có tổn thương da hở lớn, da lở loét sâu, chảy mủ nặng do nhiễm trùng thứ phát không được ngâm tắm các loại nước lá chưa qua xử lý vô trùng. Bệnh nhân có tiền sử viêm da tiếp xúc hoặc dị ứng với các cây họ Cúc (Asteraceae) cần tránh tuyệt đối. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn lâm sàng khi tiếp xúc dịch chiết dã quỳ trên diện rộng, do đó nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học

Nếu muốn sử dụng lá dã quỳ để hỗ trợ làm sạch ngoài da trong các trường hợp mẩn ngứa nhẹ do côn trùng hoặc kích ứng thời tiết thông thường, người dân chỉ nên dùng lượng vừa phải lá bánh tẻ tươi, không sâu bệnh, rửa kỹ dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn và ký sinh trùng ngoại lai.

Đun sôi kỹ lá với nước sạch trong vài phút, sau đó lọc bỏ hoàn toàn bã và cặn lá qua rây mịn. Pha loãng dịch nước với nước sạch nguội để đạt độ ấm vừa phải trước khi tắm hoặc lau nhẹ ngoài da, tuyệt đối không chà xát mạnh. Khi có dấu hiệu ngứa kéo dài, tổn thương dạng mụn nước rải rác kẽ ngón tay, ngấn cổ tay hay có dấu hiệu mưng mủ nhiễm trùng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.

Lá dã quỳ chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính chống viêm và kháng khuẩn thực nghiệm đầy hứa hẹn. Dẫu vậy, nước tắm dã quỳ chỉ mang tính chất hỗ trợ vệ sinh bề mặt và xoa dịu kích ứng nhẹ. Người bệnh không nên lạm dụng để điều trị thay thế các thuốc diệt ghẻ và kháng sinh khi da đã có dấu hiệu tổn thương sâu.