Nhiều người truyền tai nhau mẹo hái lá điều nhuộm đun nước uống để trị rối loạn mỡ máu. Phương pháp dân gian này được chia sẻ rầm rộ trên mạng xã hội với lời đồn thổi giúp sạch mỡ trong máu, ngừa tai biến mà không cần dùng thuốc tây.

Thực tế, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào trên người chứng minh uống nước lá điều nhuộm giúp hạ mỡ máu [1]. Dữ liệu thực nghiệm về hạ lipid máu chủ yếu được ghi nhận từ hạt điều nhuộm trên động vật, không phải từ phần lá [2].

Hiểu lầm phổ biến giữa hạt và lá điều nhuộm

Cây điều nhuộm (tên khoa học Bixa orellana) là loài thực vật nhiệt đới bản địa của vùng Trung và Nam Mỹ [2]. Trong y học cổ truyền Ayurvedic và dân gian, loại cây này từng được dùng hỗ trợ rối loạn mỡ máu, tiêu chảy hay viêm gan [3]. Tuy nhiên, các bài thuốc dân gian tại vùng Ceara thuộc Đông Bắc Brazil sử dụng hạt của cây urucum (điều nhuộm) để điều trị mỡ máu cao, chứ không phải lá [2].

Nhiều người Việt Nam nhầm lẫn giữa công dụng của các bộ phận trên cùng một cây thuốc. Việc đánh đồng dược tính của hạt sang lá khiến tin đồn "nước sắc lá điều nhuộm trị máu nhiễm mỡ" lan truyền nhanh chóng mà không dựa trên cơ sở khoa học thực tế nào [1], [2].

Nghiên cứu hạ mỡ máu thực chất nói gì?

Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu tiền lâm sàng nào công bố khả năng hạ mỡ máu của lá điều nhuộm [1]. Nghiên cứu về tác dụng giảm mỡ máu chỉ được thực hiện trên hạt của loài cây này [2].

Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 tại Brazil đã kiểm tra chiết xuất nước từ hạt điều nhuộm (AEBO) trên chuột bị gây tăng mỡ máu bằng tyloxapol (Triton WR1339), fructose và ethanol [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt ở liều 400 mg/kg và 800 mg/kg làm giảm nồng độ triglycerid huyết thanh tại thời điểm 24 giờ và 48 giờ ở nhóm chuột dùng Triton [2].

Ở nhóm chuột tăng triglycerid do ăn nhiều fructose, chiết xuất hạt ở liều 400 mg/kg và 800 mg/kg lần lượt giúp giảm nồng độ triglycerid 48,2% và 48,7% [2]. Với mô hình gây mỡ máu bằng rượu ethanol, liều 400 mg/kg chiết xuất hạt giúp giảm 33,6% triglycerid, còn liều 800 mg/kg giảm tới 62,2% [2].

Dù chiết xuất nước từ hạt điều nhuộm cho thấy tiềm năng đảo ngược tình trạng tăng triglycerid máu ở chuột, các nhà nghiên cứu khẳng định vẫn cần thêm thử nghiệm để làm rõ cơ chế tác động chính xác [2]. Đặc biệt, đây hoàn toàn là dữ liệu từ hạt trên mô hình chuột, tuyệt đối không thể xem là bằng chứng cho việc uống nước lá ở người [1], [2].

Lá điều nhuộm thực tế có tác dụng gì?

Lá điều nhuộm từ lâu đã được người bản địa sử dụng trong các bài thuốc dân gian [1]. Các nghiên cứu trên động vật cho thấy các loại chiết xuất khác nhau từ lá loài cây này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn diện rộng (cả vi khuẩn và nấm), chống viêm, giảm đau, hạ đường huyết và chống tiêu chảy [1].

Trong một nghiên cứu năm 2019 trên chuột nhắt trắng Swiss Albino bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu, chiết xuất hydroethanolic từ lá điều nhuộm ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg giúp ức chế bài tiết dịch ruột lần lượt là 35,14%, 61,08% và 65,41% [4]. Chiết xuất lá này cũng giúp giảm nồng độ ion clorua và natri trong phân chuột tiêu chảy [4].

Năm 2020, một nghiên cứu khác đánh giá khả năng bảo vệ gan trước tổn thương do paracetamol (acetaminophen) ở chuột [5]. Chiết xuất nước từ lá và vỏ cây điều nhuộm ở liều 250 mg/kg làm giảm đáng kể men gan ALT [5]. Tuy nhiên, tác dụng giảm ALT của vỏ cây thể hiện rõ rệt hơn so với chiết xuất từ lá [5].

Về đặc tính chống viêm, nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm chiết xuất nước lá điều nhuộm trên chuột cống bị phù chân do serotonin [6]. Liều dùng 50 và 150 mg/kg giúp ức chế tối đa 56,2% thể tích phù chân chuột và giảm 83,9% hiện tượng thâm nhiễm bạch cầu [6]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận chiết xuất hydroethanolic lá điều nhuộm liều 100 và 400 mg/kg giúp cải thiện các chỉ số hồng cầu, huyết sắc tố và hematocrit trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng do acid acetic [7]. Dù có nhiều hoạt tính sinh học, không có bất kỳ báo cáo nào chỉ ra lá điều nhuộm tác động đến chuyển hóa lipid máu [1].

Dữ liệu an toàn trên người còn rất hạn chế

Hiện có rất ít thử nghiệm trên người sử dụng các chế phẩm từ lá điều nhuộm được công bố [1]. Phần lớn nghiên cứu khoa học tập trung vào chiết xuất hạt điều nhuộm thay vì phần lá [1].

Một đánh giá tổng quan năm 2014 cho biết, một nghiên cứu kéo dài 6 tháng trên người sử dụng 750 mg bột lá điều nhuộm mỗi ngày không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [1]. Chiết xuất lá điều nhuộm bước đầu cho thấy tính an toàn trong các điều kiện sử dụng thông thường [1]. Tuy vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh vẫn chưa có các nghiên cứu độc tính bán trường diễn trên động vật, đồng thời cần thêm các thử nghiệm kiểm chứng an toàn và hiệu quả có đối chứng chặt chẽ ở cả người và động vật [1].

Các hoạt chất nổi bật của cây như bixin – chất màu đỏ cam chiếm tới 80% chiết xuất hạt – có đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa nhưng cũng cần thêm nghiên cứu lâm sàng để khẳng định hiệu quả và hồ sơ an toàn [3], [8].

Ai nên thận trọng?

Do thiếu vắng các nghiên cứu an toàn toàn diện, việc tự ý hái lá điều nhuộm nấu nước uống tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe [1]. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

Người đang điều trị rối loạn mỡ máu không được tự ý bỏ thuốc statin hoặc các phác đồ điều trị được bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước lá điều nhuộm [1], [2]. Việc gián đoạn điều trị có thể khiến chỉ số lipid máu tăng vọt, làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch nguy hiểm.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng nước lá này, do chưa có dữ liệu lâm sàng chứng minh tính an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm [1]. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo mộc bổ sung nào [1].

Lời khuyên áp dụng đúng cách

Để kiểm soát mỡ máu hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng thay vì tin vào những lời đồn thổi chưa có căn cứ:

Thực hiện chế độ ăn uống lành mạnh, tăng cường chất xơ hòa tan từ rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, giảm mỡ động vật và hạn chế tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn. Duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục thể thao đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày.

Nếu muốn tìm hiểu các công dụng dân gian của lá điều nhuộm như hỗ trợ tiêu hóa hay chống viêm, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải và cần tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc chuyên gia y tế [1], [4]. Tuyệt đối không uống nước lá quá đặc hoặc dùng thay thế nước lọc hàng ngày. Khi đi khám sức khỏe định kỳ, cần thông báo cho bác sĩ điều trị biết nếu đang dùng bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào [1].

Nước sắc lá điều nhuộm không phải là bài thuốc trị mỡ máu như lời đồn đại trên mạng xã hội [1], [2]. Dữ liệu hạ triglycerid hiện chỉ được chứng minh trên hạt điều nhuộm ở chuột thực nghiệm [2]. Người dân cần tỉnh táo trước các mẹo truyền miệng, duy trì lối sống khoa học và tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa để bảo vệ sức khỏe tim mạch.