Lời đồn dân gian về tác dụng bổ huyết

Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua lá lành ngạnh (còn gọi là hoàng ngạnh, đỏ ngọn) phơi khô hãm nước uống hằng ngày. Quan niệm dân gian truyền tai nhau rằng loại nước sắc này giúp bồi bổ cơ thể, kích thích tạo máu và chữa chứng thiếu máu huyết hư.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa tìm thấy bằng chứng nào cho thấy uống lá lành ngạnh giúp bổ máu hay gia tăng tế bào hồng cầu. Những công dụng thực tế của loài cây này nằm ở các đặc tính sinh học hoàn toàn khác và hiện chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm.

Chi Cratoxylum nói chung vốn phân bố rộng rãi tại Đông Nam Á và Trung Quốc, từ lâu được dùng làm rau ăn kèm, gia vị, nguyên liệu nấu súp hoặc hãm uống thay trà [1]. Trong y học dân gian, cây thường được dùng để hỗ trợ trị sốt, ho, cảm cúm, tiêu chảy hoặc vết loét [1], [2].

Dân gian có thể nhầm lẫn tác dụng kích thích tiêu hóa, giúp người ốm cảm thấy ăn ngon miệng, tỉnh táo hơn sau khi uống nước lá thành khả năng "bổ máu sinh huyết". Việc hiểu sai bản chất này dẫn đến nhiều kỳ vọng thiếu căn cứ vào thảo dược.

Bản chất khoa học: Lành ngạnh chứa những chất gì?

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân tích chi tiết các thành phần bên trong cây lành ngạnh (tên khoa học là Cratoxylum cochinchinense). Kết quả cho thấy loài cây này chứa lượng lớn hợp chất chống oxy hóa, chứ không chứa các tiền chất hay yếu tố kích thích tạo máu như sắt vô cơ hay erythropoietin.

Một bài tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng hơn 150 báo cáo khoa học đã phân lập được 277 chất chuyển hóa từ chi Cratoxylum [1]. Trong đó, dẫn xuất xanthone chiếm đa số với 205 hợp chất (tương đương 74%), tiếp theo là flavonoid, anthraquinone, triterpenoid, benzophenone, phytosterol và tocopherol [1].

Một nghiên cứu năm 2023 khác phân lập từ dịch chiết ethanol 90% của thân và lá cây lành ngạnh được 21 hợp chất [3]. Nhóm này bao gồm nhiều loại xanthone như cratocochine, ferrxanthone, gentisein, luteolin và phytosterol như stigmast-5-en-3beta-ol [3].

Các thành phần này khi được chiết xuất tinh khiết đều thuộc nhóm các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1]. Chúng không tham gia vào cấu trúc của huyết sắc tố và cũng không có bằng chứng nào cho thấy chúng tác động lên tủy xương để tăng sinh hồng cầu.

Cơ chế tác động: Chống oxy hóa thay vì tạo máu

Thay vì tạo máu, hoạt tính sinh học nổi bật nhất của cây lành ngạnh trong các phòng thí nghiệm là khả năng dọn dẹp các gốc tự do gây hại và ức chế quá trình peroxy hóa mỡ.

Một nghiên cứu năm 2004 tiến hành đánh giá 33 dịch chiết y học cổ truyền bằng thử nghiệm ABTS để tìm khả năng chống oxy hóa [4]. Dịch chiết từ Cratoxylum cochinchinense là một trong năm mẫu cho hoạt tính vượt trội nhất [4]. Nó thể hiện khả năng ức chế tạo sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) trên protein và ngăn chặn tổn thương ADN do axit hypochlorous gây ra [4].

Cũng trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã phân lập được phân đoạn YCT chứa ít nhất 90% mangiferin từ cây [4]. Phân đoạn YCT thể hiện khả năng ức chế peroxy hóa phospholipid, ức chế glycat hóa protein, quét sạch gốc superoxide ($O_2^{\bullet-}$) và peroxynitrite ($ONOO^-$) tốt hơn cả hoạt chất mangiferin đơn thuần [4].

Các chất xanthone phân lập từ rễ và thân cây lành ngạnh cũng ghi nhận khả năng quét gốc tự do DPPH và ức chế peroxy hóa mỡ rất hiệu quả [5], [6], [7]. Những cơ chế này giải thích vì sao nước lá có thể giúp giảm stress oxy hóa ở cấp độ tế bào, nhưng hoàn toàn tách biệt với chức năng bổ huyết.

Nghiên cứu nói gì về dược tính thực tế?

Hầu hết các nghiên cứu dược lý đối với Cratoxylum cochinchinense hiện nay đều là thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) trên các dòng tế bào, chưa tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 tại Việt Nam phân lập các dẫn xuất xanthone từ thân cây lành ngạnh để kiểm tra độc tính tế bào ung thư ruột kết người HT-29 [2]. Dù hợp chất bán tổng hợp 3,6-di-O-acetyl-alpha-mangostin thể hiện hoạt tính mạnh trong ống nghiệm với $ED_{50}$ đạt 1,0 $\mu\text{M}$, nhưng khi đưa vào thử nghiệm trên mô hình sinh học in vivo (hollow fiber assay) ở liều tối đa 20 mg/kg tiêm màng bụng lại không ghi nhận hoạt tính [2].

Nghiên cứu năm 2023 về thân và lá lành ngạnh đã dùng phương pháp MTS kiểm tra tác động lên tế bào màng hoạt dịch MH7A để tìm tiềm năng kháng viêm màng hoạt dịch khớp [3]. Các xanthone từ số 1 đến 15 đã ức chế sự tăng sinh của tế bào này với giá trị $IC_{50}$ dao động từ 8,98 $\pm$ 0,12 đến 228,68 $\pm$ 0,32 $\mu\text{mol/L}$ [3].

Năm 2004, một nghiên cứu trên tế bào bạch cầu Jurkat T chỉ ra rằng dịch chiết YCT giàu mangiferin từ cây lành ngạnh có thể gây độc chọn lọc trên dòng tế bào này [8]. Dịch chiết gây stress oxy hóa mạnh, làm tăng canxi nội bào và ty thể, làm rò rỉ cytochrome c, sụt giảm điện thế màng ty thể (${\Delta}{\psi}_m$), giảm nồng độ ATP và dẫn tới chết tế bào [8].

Các kết quả trên cho thấy thảo dược này được khảo sát ở phạm vi kháng khuẩn, kháng viêm, hạ áp, bảo vệ gan thần kinh hoặc hướng đích chống ung thư [1]. Không có bất kỳ thử nghiệm nào thiết kế để đo lường lượng hồng cầu, nồng độ hemoglobin hay chỉ số ferritin trên cơ thể sống.

Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng khả năng "thanh nhiệt, giải độc" trong quan niệm truyền thống với việc "tăng sinh hồng cầu". Nhiều người khi thấy cơ thể xanh xao, hoa mắt, chóng mặt lại tự ý mua lá lành ngạnh về nấu uống thay vì đến cơ sở y tế kiểm tra.

Thiếu máu xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp như thiếu sắt, thiếu vitamin B12, tan máu, viêm mạn tính hoặc bệnh lý tủy xương. Uống thảo dược chứa hàm lượng cao polyphenol và xanthone thậm chí có thể gây bất lợi cho việc hấp thu sắt non-heme từ bữa ăn nếu dùng quá nhiều và không đúng thời điểm.

Một giới hạn lớn khác là khoảng cách giữa thử nghiệm ống nghiệm và cơ thể sống. Một chất thể hiện hoạt tính chống gốc tự do mạnh trên đĩa cấy chưa chắc đã hấp thu qua đường tiêu hóa với nồng độ tương đương để phát huy tác dụng toàn thân [2].

Chính vì vậy, gán ghép công dụng "bổ máu" cho lá lành ngạnh là lời đồn thổi chưa có căn cứ khoa học xác thực. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các bài quảng cáo thổi phồng công năng dược thảo trên mạng xã hội.

Ai nên thận trọng khi dùng lá lành ngạnh?

Do thành phần hóa học của cây lành ngạnh chứa hàng trăm hợp chất có hoạt tính sinh học phức tạp [1], một số đối tượng cần hết sức cẩn trọng trước khi sử dụng thảo dược này:

Người đang bị thiếu máu nặng đã được chẩn đoán cần điều trị theo phác đồ y khoa thay vì tự chữa bằng nước lá. Việc trì hoãn điều trị bổ sung sắt hoặc truyền máu chuẩn y khoa bằng nước thảo mộc có thể làm bệnh tiến triển xấu đi.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không nên tùy tiện uống nước lá lành ngạnh đặc. Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá độ an toàn trên thai nhi hay khả năng tiết qua sữa mẹ.

Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua enzym gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Các hợp chất xanthone và phân đoạn chiết có thể gây độc tế bào ở nồng độ nhất định hoặc gây tương tác thuốc không lường trước [2], [8].

Người có thể trạng suy nhược, huyết áp thấp kéo dài cũng cần thận trọng, bởi tổng quan dược lý ghi nhận chi Cratoxylum có hoạt tính hỗ trợ hạ huyết áp [1].

Cách dùng hợp lý trong đời sống hằng ngày

Nếu xem lá lành ngạnh như một loại thảo mộc uống thưởng thức thay trà thông thường để tận dụng nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên, bạn có thể áp dụng một cách chừng mực và an toàn.

Chỉ nên sử dụng lá lành ngạnh khô hoặc tươi với một lượng vừa phải, hãm loãng cùng nước sôi tương tự như trà xanh. Không nên sắc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều lít mỗi ngày thay thế hoàn toàn cho nước lọc thông thường.

Thời điểm dùng tốt nhất là uống giữa các bữa ăn chính, cách bữa ăn ít nhất từ 1 đến 2 giờ. Tránh uống nước lá ngay trước hoặc sau bữa ăn để giảm thiểu nguy cơ các hợp chất tannin hay polyphenol kết tủa, gây cản trở việc hấp thu vi chất dinh dưỡng và khoáng chất từ thực phẩm.

Nên chọn nguồn lá sạch, không nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cồn cào, khó tiêu, chóng mặt hoặc dị ứng, cần ngừng dùng ngay lập tức.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe

Lá lành ngạnh là nguồn nguyên liệu chứa nhiều chất chuyển hóa sinh học giá trị, đặc biệt là các hợp chất chống oxy hóa thuộc nhóm xanthone [1], [3]. Tuy nhiên, công dụng bổ máu của loại lá này hoàn toàn là lời đồn dân gian và chưa từng được khoa học chứng minh.

Để cải thiện tình trạng thiếu máu, việc quan trọng nhất là đi khám chuyên khoa để tìm đúng căn nguyên bệnh và bổ sung dinh dưỡng cân đối. Hãy xem nước lá lành ngạnh như một thức uống thảo mộc giải khát thông thường với lượng vừa phải, không nên coi đây là phương thuốc chữa bệnh hay kích thích tạo máu.