Uống nước lá ngũ trảo dài ngày có gây độc cho gan và thận?

Cây ngũ trảo (còn gọi là hoàng kinh, tên khoa học Vitex negundo) là loại dược liệu dân dã, thường được dùng để hãm nước uống giải nhiệt hoặc giảm đau nhức xương khớp. Do suy nghĩ thảo dược tự nhiên lành tính, nhiều người có thói quen sắc nước lá ngũ trảo uống liên tục qua nhiều tháng liền.

Chưa có bằng chứng xác nhận uống nước lá ngũ trảo dài ngày tuyệt đối an toàn trên người. Dữ liệu thử nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất lá có ngưỡng độc cấp tính thấp và có khả năng bảo vệ gan thận trước hóa chất gây độc, nhưng việc dùng liều cao kéo dài ghi nhận biến đổi tế bào học ở các cơ quan nội tạng.

Độc tính gan thận phát sinh thế nào khi dùng dài ngày

Gan là cơ quan chính đảm nhiệm quá trình chuyển hóa, còn thận chịu trách nhiệm lọc và bài tiết các hợp chất từ thảo dược. Khi đưa vào cơ thể một lượng lớn dịch chiết trong thời gian dài, các hoạt chất chuyển hóa có thể tích tụ hoặc tạo áp lực đào thải lớn lên tế bào nhu mô gan và tiểu cầu thận.

Trong lá và hạt ngũ trảo chứa nhiều hợp chất tự nhiên như polyphenol, flavonoid, alkaloid và coumarin ^[1]. Khi sử dụng đúng ngưỡng, các hoạt chất này có khả năng chống oxy hóa, dập tắt các gốc tự do ROS gây hại tế bào ^[2]. Ngược lại, nếu lạm dụng hoặc dùng quá ngưỡng dung nạp, phản ứng chuyển hóa có thể gây biến đổi tế bào học phụ thuộc vào liều dùng ^[3].

Ngưỡng dung nạp và độc tính của ngũ trảo qua các nghiên cứu

Đánh giá mức độ an toàn của Vitex negundo được nhiều nhóm tác giả khảo sát trên động vật thí nghiệm, từ thử nghiệm dùng ngoài da đến đường uống cấp tính và bán trường diễn.

Một tổng quan khoa học năm 2012 ghi nhận liều gây chết một nửa (LD50) qua đường uống của chiết xuất lá Vitex negundo trên chuột là 7,58 g/kg thể trọng ^[3]. Con số này cho thấy độc tính cấp tính tức thời qua đường miệng ở mức thấp. Tuy nhiên, ở các thử nghiệm độc tính mạn tính, mẫu bệnh phẩm tim, gan và phổi của chuột đã ghi nhận các thay đổi về mô học phụ thuộc vào liều dùng ^[3].

Về thử nghiệm qua đường da, một nghiên cứu công bố năm 2014 đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của tinh dầu Vitex negundo theo chuẩn OECD trên chuột cống Wistar ^[4]. Chuột tiếp xúc liều cấp 2000 mg/kg không ghi nhận dấu hiệu bất thường ^[4]. Khi thử nghiệm bán trường diễn với các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg trong 5 ngày/tuần suốt 90 ngày, chuột không xuất hiện thay đổi bất thường về hành vi, huyết học, sinh hóa huyết thanh hay mô bệnh học ^[4]. Mức không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) của tinh dầu bôi da được xác định là 1000 mg/kg/ngày ^[4]. Dù vậy, dữ liệu từ việc bôi tinh dầu ngoài da không thể thay thế cho việc uống dịch chiết trực tiếp vào đường tiêu hóa.

Đáng chú ý, năm 2023, một nghiên cứu thử nghiệm bài thuốc Goubion (chứa lá ngũ trảo phối hợp với củ bả dột, quả bạch tật lê, rễ thổ phục linh, rễ cam thảo và củ nghệ trắng) ^[1]. Thử nghiệm liều cấp 2000 mg/kg trên chuột không gây độc, và nghiên cứu liều lặp lại bán cấp không làm tăng tỷ lệ tử vong ^[1]. Tuy nhiên, tại mức liều 60 mg/kg của bài thuốc này, chuột xuất hiện những thay đổi đáng kể về các chỉ số huyết học, sinh hóa và chức năng thận ^[1]. Do bài thuốc chứa nhiều dược liệu, biến đổi này không hoàn toàn do riêng lá ngũ trảo gây ra, nhưng là cảnh báo rõ ràng khi phối hợp thảo dược dùng dài ngày.

Bằng chứng bảo vệ gan thận trước độc chất

Bên cạnh nguy cơ độc tính khi quá liều, một số nghiên cứu lại ghi nhận dịch chiết ngũ trảo có tác dụng hỗ trợ bảo vệ gan và thận trước các tác nhân gây hoại tử tế bào.

Nghiên cứu công bố năm 2008 thử nghiệm chiết xuất cồn của lá Vitex negundo trên chuột bị tổn thương gan do uống thuốc kháng lao (gồm isoniazid 7,5 mg/kg, rifampin 10 mg/kg và pyrazinamide 35 mg/kg) trong 35 ngày ^[5]. Chiết xuất lá ngũ trảo được cho uống ở ba mức liều 100, 250 và 500 mg/kg trước khi uống thuốc lao 45 phút ^[5]. Kết quả ở liều 250 và 500 mg/kg làm giảm đáng kể các chỉ số men gan TB, AST, ALT, ALP trong huyết thanh, đồng thời bảo vệ cấu trúc mô học gan chuột ^[5].

Trên mô hình thận, nghiên cứu năm 2013 kiểm tra tác động của chiết xuất cồn lá ngũ trảo trên 24 con chuột cống Sprague Dawley bị nhiễm độc thận do hóa chất thioacetamide (TAA) ^[2]. Chuột dùng TAA có nồng độ ure và creatinine máu tăng vọt do tổn thương thận ^[2]. Nhóm chuột uống chiết xuất ngũ trảo ở mức liều 100 mg/kg (nhóm VN100) và 300 mg/kg (nhóm VN300) đã giảm đáng kể ure và creatinine máu (p < 0,05) ^[2]. Đồng thời, chiết xuất giúp giảm chất chỉ điểm peroxy hóa màng tế bào MDA, tăng hoạt lực men chống oxy hóa catalase (CAT) và superoxide dismutase (SOD), giảm tổn thương mô học thận so với nhóm chỉ dùng hóa chất TAA ^[2].

Ngoài ra, thử nghiệm từ năm 1991 cũng ghi nhận chiết xuất cồn từ hạt Vitex negundo liều 250 mg/kg (tương đương 1/6 liều LD50) giúp bảo vệ tế bào gan chuột trước tổn thương do carbon tetrachloride (CCl4) qua các chỉ số chức năng và hình thái ^[6]. Một nghiên cứu năm 2011 trên chuột nhắt bị viêm gan miễn dịch cho thấy chiết xuất hạt ngũ trảo (Vitex negundo var. heterophylla) ở liều 125 và 500 mg/kg ức chế men ALT huyết tương, tăng chỉ số chống oxy hóa ORAC, giảm MDA trong mô gan và làm giảm phù chân do carrageenan ^[7].

Lợi ích ghi nhận và giới hạn của các bằng chứng

Tổng hợp các kết quả khoa học cho thấy ngũ trảo có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa nhờ hàm lượng polyphenol và flavonoid dồi dào [1, 5]. Hoạt tính ức chế sinh tổng hợp prostaglandin mang lại hiệu quả giảm đau tương tự thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) ^[3].

Tuy nhiên, các dữ liệu bảo vệ gan thận nêu trên hầu hết được tiến hành trên mô hình chuột bị gây độc cấp tính bởi hóa chất công nghiệp hoặc thuốc kháng sinh liều cao [2, 3, 6]. Thiết kế nghiên cứu chỉ kéo dài từ vài ngày đến 35 ngày ^[5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người để đánh giá thói quen uống nước sắc lá ngũ trảo từ tháng này qua năm khác. Vì vậy, hiệu quả giải độc trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước lá tự do hàng ngày là an toàn cho nội tạng.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá ngũ trảo

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ quanh nhà, uống thay nước lọc không bổ cũng không hại". Mọi dược liệu chứa hoạt chất sinh học đều chuyển hóa qua gan và lọc qua thận. Nếu cơ thể liên tục tiếp nhận dịch chiết đậm đặc, thận sẽ quá tải.

Nhiều người còn nhầm lẫn giữa việc dùng lá ngoài da và uống vào bụng. Tinh dầu ngũ trảo bôi da có ngưỡng an toàn NOAEL lên đến 1000 mg/kg/ngày mà không gây biến đổi mô học ^[4]. Trái lại, khi đưa qua đường tiêu hóa dài ngày, các mô cơ quan nội tạng như tim, gan, phổi vẫn có thể chịu các biến đổi phụ thuộc nồng độ ^[3].

Một tác động sinh học khác ít người ngờ tới là ảnh hưởng lên hệ sinh sản nam giới. Nghiên cứu năm 2004 trên chuột cống đực cho thấy chiết xuất giàu flavonoid từ hạt Vitex negundo ở mức liều từ 15 mg/chuột/ngày sau 15 ngày đã gây teo các cơ quan sinh dục phụ, giảm nồng độ fructose ở túi tinh, giảm số lượng và độ di động của tinh trùng dù xét nghiệm máu không thấy độc tính trên các cơ quan sống còn ^[8]. Uống bừa bãi có thể dẫn tới những tác dụng không mong muốn ngoài ý muốn.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm gan hoặc xơ gan không nên tùy tiện uống nước lá ngũ trảo đậm đặc dài ngày. Khi chức năng bài tiết đã yếu, bất kỳ biến đổi sinh hóa hoặc tích tụ hoạt chất nào cũng có thể đẩy nhanh tổn thương nội tạng ^[1].

Nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc đang điều trị hiếm muộn cần lưu ý dữ liệu thực nghiệm cho thấy dịch chiết hạt thảo dược này có thể gây giảm mật độ và khả năng di chuyển của tinh trùng ^[8].

Chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng nước lá ngũ trảo thay nước giải khát. Người đang điều trị thuốc tây y mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác bất lợi.

Hướng dẫn dùng ngũ trảo an toàn trong đời sống

Nếu sử dụng lá ngũ trảo khô hoặc tươi để hỗ trợ cải thiện đau nhức cơ khớp theo kinh nghiệm dân gian, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải trong thời gian ngắn (từng đợt ngắt quãng từ 1-2 tuần), không uống liên tục nhiều tháng. Khi sắc nước uống, nên nấu loãng, không sắc đặc như thuốc đặc trị trừ khi có chỉ định của thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền.

Cần ưu tiên các biện pháp dùng ngoài da như nấu nước ngâm chân, chườm nóng lá ngũ trảo trên vùng khớp đau để tận dụng tính kháng viêm mà không tạo áp lực lọc thải lên gan thận [4, 5]. Luôn bảo đảm nguồn lá sạch, không nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.

Nước lá ngũ trảo chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa nhưng không phải là nước uống giải nhiệt vô hại cho gan và thận khi lạm dụng. Người dân nên dùng ngắt quãng với liều lượng vừa phải, kết hợp lối sống khoa học và tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi dùng dài ngày.