Uống nước mò mâm xôi hằng ngày: Nguy cơ gì cho gan và thận?

Nhiều người Việt có thói quen hái lá hoặc rễ cây mò mâm xôi phơi khô, đun nước uống hàng ngày thay trà với suy nghĩ thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính. Thói quen sử dụng quanh năm không qua kê đơn hay định lượng cụ thể đang khá phổ biến trong cộng đồng. Liệu thói quen uống nước mò mâm xôi đậm đặc kéo dài có thực sự vô hại, hay đang tạo thêm áp lực chuyển hóa lên gan và thận?

Các nghiên cứu độc học thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất từ chi thảo dược này chưa gây tổn thương mô gan thận ở liều kiểm soát. Tuy nhiên, giới khoa học chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người để bảo chứng cho việc tự do uống nước sắc này mỗi ngày.

Mò mâm xôi và thói quen dùng nước sắc hằng ngày

Mò mâm xôi là tên gọi dân gian của một số loài thực vật thuộc chi Clerodendrum (như Clerodendrum infortunatum, Clerodendrum viscosum, Clerodendrum chinense). Theo kinh nghiệm truyền miệng, các bộ phận lá, thân, rễ hoặc hoa thường được dùng chữa viêm, mẩn ngứa hoặc hỗ trợ tiêu hóa.

Trong suy nghĩ của nhiều người, cây cỏ mọc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không gây hại. Việc đun nước uống thay nước lọc từ tháng này qua tháng khác diễn ra phổ biến mà không lường trước gánh nặng đào thải. Mọi hoạt chất đưa vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và lọc qua cầu thận. Khi dùng một lượng lớn hoạt chất thực vật không được chuẩn hóa liều, các cơ quan nội tạng có thể phải chịu những tác động tiêu cực chưa lường hết.

Bằng chứng khoa học về độc tính bán trường diễn trên mô hình động vật

Để đánh giá tính an toàn của dược liệu, các nhà khoa học thường tiến hành thử nghiệm độc tính cấp tính (dùng liều cao trong thời gian rất ngắn) và độc tính bán trường diễn (cho dùng liều lặp lại nhiều ngày) trên động vật gặm nhấm. Dưới đây là các dữ liệu cụ thể từ các công trình nghiên cứu đã công bố:

Nghiên cứu công bố năm 2022 thực hiện đánh giá độc tính của chiết xuất ethanol từ lá cây Clerodendrum viscosum trên chuột nhắt trắng Swiss albino theo hướng dẫn của OECD ^[1]. Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột được cho uống liều duy nhất 2000 mg/kg và theo dõi trong 72 giờ ^[1]. Ở thử nghiệm mạn tính, chiết xuất được cho uống ở liều 300 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 90 ngày ^[1]. Kết quả cho thấy cả hai thử nghiệm đều không ghi nhận sự thay đổi đáng kể về trọng lượng cơ thể, triệu chứng thực thể, chỉ số huyết học, sinh hóa hay trọng lượng các cơ quan so với nhóm đối chứng ^[1]. Hình ảnh mô bệnh học của gan, thận và dạ dày không xuất hiện tổn thương do dịch chiết gây ra ^[1]. Nhóm tác giả kết luận dịch chiết lá đường uống không gây độc tính trên mô hình này ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2018 kiểm tra độc tính cấp và bán cấp của dịch chiết cồn từ lá và rễ Clerodendrum infortunatum trên chuột nhắt trắng Swiss albino ^[2]. Chiết xuất lá và rễ được thử nghiệm ở nồng độ 2000 và 3000 mg/kg thể trọng, cho uống liên tục trong 15 ngày ở 4 nhóm chuột, so sánh với nhóm đối chứng ^[2]. Trọng lượng và hành vi của chuột được theo dõi hằng ngày ^[2]. Kết quả ghi nhận tập tính ăn uống, vận động bình thường, không có biến đổi về trọng lượng tương đối của các cơ quan ^[2]. Xét nghiệm sinh hóa, huyết học và mô bệnh học của gan, thận ở nhóm dùng dịch chiết không có sự khác biệt so với nhóm đối chứng ^[2].

Đến năm 2025, một nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và bán cấp từ chiết xuất methanol của hoa Clerodendrum infortunatum trên chuột cống trắng Swiss albino ^[3]. Thử nghiệm cấp tính sử dụng liều lên đến 2500 mg/kg nhằm theo dõi tỷ lệ tử vong và dấu hiệu nhiễm độc, trong khi thử nghiệm bán cấp cho chuột uống liều lên tới 2000 mg/kg/ngày trong 28 ngày ^[3]. Kết quả thử nghiệm cấp tính cho thấy chiết xuất dung nạp tốt, chỉ xuất hiện an thần nhẹ ở mức liều cao nhất 2500 mg/kg ^[3]. Trong thử nghiệm bán cấp 28 ngày, chuột không bị biến đổi trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, nước uống, các chỉ số huyết học hay dấu ấn sinh hóa gan thận ^[3]. Khám mô bệnh học khẳng định không có tổn thương mô hoặc biến đổi tế bào tại tim, gan, thận và não ^[3].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2011 trên chuột nhắt trắng Swiss albino với dịch chiết nước từ lá Clerodendron glandulosum Coleb theo chuẩn OECD cũng cho thấy độc tính cấp và bán mạn tính không biểu hiện độc, với giá trị liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn 5000 mg/kg thể trọng ^[4]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4), dịch chiết này còn làm giảm men gan trong huyết tương, giảm bilirubin toàn phần và giảm hiện tượng peroxy hóa lipid ở gan, đồng thời duy trì tính toàn vẹn của tế bào gan tương đương thuốc đối chứng silymarin ^[4].

Từ phòng thí nghiệm ra đời thực: Vì sao chuột không độc nhưng người vẫn cần dè chừng?

Các nghiên cứu trên động vật gặm nhấm cho thấy ngưỡng an toàn của chiết xuất các loài mò mâm xôi là khá cao, chưa gây hủy hoại tế bào gan hay suy giảm chức năng lọc của cầu thận ở mức liều phòng thí nghiệm ^[1], ^[2], ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, việc chuyển giao dữ liệu từ chuột sang người có khoảng cách rất lớn.

Chuột trong phòng thí nghiệm là dòng thuần chủng, nuôi trong môi trường chuẩn hóa, dùng dịch chiết đã qua kiểm định tạp chất với liều lượng đo đếm chính xác theo từng gam thể trọng. Trong khi đó, người dân đun sắc lá mò mâm xôi tại nhà bằng phương pháp thủ công, không đo được hàm lượng hoạt chất chiết xuất ra là bao nhiêu.

Thời gian theo dõi bán trường diễn trên chuột thường kéo dài 15 ngày, 28 ngày hoặc 90 ngày ^[1], ^[2], ^[3]. Con người khi có thói quen "uống nước thảo mộc thay nước lọc" thường dùng liên tục nhiều năm. Tác động tích lũy dài hạn qua hàng năm trời trên cơ thể người hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu theo dõi.

Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng kéo dài không kiểm soát liều lượng

Dù các nghiên cứu độc tính bán cấp cho thấy kết quả khả quan, việc tùy tiện uống nước mò mâm xôi hằng ngày vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ bệnh lý:

Thứ nhất là hiện tượng quá tải chuyển hóa ở gan. Gan là nơi chuyển hóa các hợp chất thực vật phức tạp (như verbascoside, isoverbascoside, hispidulin được tìm thấy trong lá mò mâm xôi Clerodendrum chinense) ^[5]. Việc nạp liên tục một lượng lớn hoạt chất không rõ liều lượng mỗi ngày buộc hệ thống men gan phải làm việc liên tục để xử lý, làm tăng nguy cơ tổn thương gan thứ phát.

Thứ hai là áp lực đào thải qua thận. Các chất chuyển hóa sau khi qua gan sẽ được bài tiết qua thận. Khi uống nước sắc dược liệu quá đặc hoặc uống liên tục trong thời gian dài, thận phải tăng tốc độ lọc để loại bỏ các phân tử phức tạp, có thể gây mất cân bằng nước và điện giải.

Thứ ba là nguy cơ dị ứng và tác dụng phụ chưa kiểm soát. Nghiên cứu năm 2025 ghi nhận chuột xuất hiện tình trạng an thần nhẹ khi dùng chiết xuất hoa ở mức liều cao 2500 mg/kg ^[3]. Nếu người dùng uống quá đậm đặc, các biểu hiện mệt mỏi, ngủ gà hoặc phản ứng quá mẫn hoàn toàn có thể xảy ra.

Thứ tư là nguy cơ từ nấm mốc và thuốc bảo vệ thực vật. Dược liệu thu hái tự nhiên hoặc mua trôi nổi trên thị trường không được bảo quản đúng cách dễ bị nhiễm nấm mốc sinh độc tố aflatoxin - một chất cực độc cho tế bào gan - hoặc dư lượng phân bón, thuốc trừ sâu, kim loại nặng. Uống nước đun từ nguyên liệu nhiễm độc này hằng ngày chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới viêm gan nhiễm độc và suy thận mạn tính.

Các hiểu lầm phổ biến cần xóa bỏ

Rất nhiều người lầm tưởng rằng "cây cỏ tự nhiên tuyệt đối không có độc". Thực tế, bất kỳ thảo dược nào cũng chứa các hoạt chất sinh học mang dược tính, và chính dược tính đó ở nồng độ cao có thể chuyển hóa thành độc tính.

Một hiểu lầm khác là dùng nước thảo mộc càng đặc càng mau mát gan. Nước sắc quá đặc làm tăng nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể đột ngột, ép gan và thận phải làm việc quá công suất thay vì đem lại lợi ích hỗ trợ giải độc.

Nhiều người cũng nghĩ rằng có thể uống nước mò mâm xôi thay thế hoàn toàn nước lọc trong ngày. Nước lọc thông thường là dung môi thiết yếu nhất để cơ thể vận hành và duy trì thể tích tuần hoàn, không loại nước lá nào có thể thay thế hoàn toàn vai trò này.

Ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Dựa trên dữ liệu an toàn hiện hành, việc sử dụng mò mâm xôi cần được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt ở các nhóm đối tượng nhạy cảm:

• Người có bệnh nền về gan hoặc thận: Những người đang bị viêm gan, xơ gan, suy thận mạn tuyệt đối không tự ý uống thêm các loại nước sắc thảo dược khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, tránh làm tình trạng suy giảm chức năng tạng tiến triển nặng hơn.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của mò mâm xôi trên nhóm đối tượng này, việc sử dụng bừa bãi có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Trẻ em có hệ thống enzyme gan chưa hoàn thiện, trong khi người cao tuổi có chức năng lọc của cầu thận suy giảm sinh lý, rất dễ bị ngộ độc hoạt chất nếu dùng quá liều.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất trong cây có thể tương tác với thuốc điều trị tim mạch, tiểu đường, huyết áp, làm giảm tác dụng điều trị hoặc gia tăng độc tính của thuốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng mò mâm xôi như một vị thuốc dân gian hỗ trợ sức khỏe, người dân nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

• Không uống thay nước lọc: Chỉ nên dùng theo đợt ngắn ngày (dưới 1-2 tuần), sau đó ngưng lại để cơ thể có thời gian nghỉ ngơi và đào thải.
• Liều lượng vừa phải: Khi thiếu dữ liệu chuẩn hóa trên người, chỉ dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền, tuyệt đối không tự ý sắc nước quá đậm đặc.
• Nguồn gốc sạch: Lựa chọn dược liệu được sơ chế, bảo quản chuẩn mực, không ẩm mốc, không lẫn tạp chất và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
• Lắng nghe cơ thể: Ngừng ngay việc sử dụng và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan, thận nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc phù nề.

Mò mâm xôi hay bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào cũng là một con dao hai lưỡi nếu sử dụng sai cách. Dù các nghiên cứu trên chuột bước đầu ghi nhận dịch chiết không gây biến đổi mô bệnh học gan thận ^[1], ^[2], ^[3], người dùng không nên chủ quan coi đây là thứ nước giải khát có thể uống tự do quanh năm. Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc và tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng dược liệu dài ngày luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ gan và thận.