Uống nước sắc dâu gia xoan giải độc gan: Đúng hay sai?

Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc cây dâu gia xoan để mát gan, hạ men gan và giải trừ độc tố cơ thể. Đây là thói quen phổ biến dựa trên kinh nghiệm dân gian mà chưa có sự kiểm chứng y khoa cẩn trọng.

Thực tế, quan niệm uống nước sắc dâu gia xoan để "giải độc gan" ở người là hoàn toàn chưa có căn cứ khoa học. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh tác dụng này. Nghiên cứu thực nghiệm hiện tại về chi thực vật này chỉ mới ghi nhận hoạt tính bảo vệ tế bào gan trên mô hình động vật bị gây độc cấp tính, đồng thời việc tự ý dùng liều cao có thể gây tổn thương cho chính gan và thận.

Cơn sốt "giải độc gan" bằng thảo dược truyền miệng

Trong đời sống thường ngày, khi thấy cơ thể nổi mụn nhọt, mẩn ngứa hoặc sau những đợt dùng nhiều rượu bia, người dân thường tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà để nấu nước uống giải độc. Dâu gia xoan (tên khoa học thuộc chi Clausena, họ Cam chanh Rutaceae) là một trong những loại cây thường được người dân thu hái lá và vỏ để sắc uống theo các bài thuốc truyền khẩu.

Việc tự ý sử dụng các loại nước sắc thảo dược đậm đặc tiềm ẩn nhiều rủi ro. Người uống thường mang tâm lý thảo mộc tự nhiên là lành tính, uống càng nhiều càng nhanh đào thải chất độc. Tuy nhiên, bất kỳ chất nào khi nạp vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận, nếu dùng sai cách sẽ tạo gánh nặng lớn lên các cơ quan này.

Cơ chế tác động giải thích theo góc nhìn sinh học

Trong các phân tích dược lý thực vật, chi dâu gia xoan (Clausena) chứa nhiều nhóm hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã ghi nhận chiết xuất lá dâu gia xoan (Clausena excavata) rất giàu các hợp chất phenolic tổng số (TPC) và flavonoid tổng số (TFC) ^[1]. Các hợp chất này thể hiện khả năng quét gốc tự do mạnh mẽ qua hai thử nghiệm FRAP và DPPH ^[1].

Năm 2021, một nghiên cứu khác phân tích tinh dầu chiết xuất từ lá ba loài thực vật thuộc chi Clausena thu hái tại Thái Lan, trong đó có dâu gia xoan (C. excavata) ^[2]. Kết quả cho thấy tinh dầu dâu gia xoan chứa thành phần chính là seselin, thể hiện khả năng ức chế gốc tự do DPPH, ức chế men alpha-glucosidase, lipoxygenase và ức chế sản sinh oxit nitric với giá trị IC50 từ 0,031 đến 0,702 mg/mL ^[2].

Về mặt lý thuyết, các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp trung hòa các gốc tự do phát sinh trong quá trình tế bào chuyển hóa. Gốc tự do là các phần tử gây hại cho màng tế bào, protein và DNA. Nhờ khả năng dập tắt phản ứng oxy hóa và điều hòa phản ứng viêm, chiết xuất thực vật này thể hiện tiềm năng bảo vệ cấu trúc tế bào trước các tác nhân gây viêm và hoại tử cấp tính trên mô hình thí nghiệm [1, 5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về bảo vệ gan?

Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khảo sát hiệu quả "giải độc gan" của dâu gia xoan trên người. Bằng chứng khoa học về khả năng bảo vệ gan mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu trên chuột trong điều kiện phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã đánh giá tác động bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ cây Clausena dentata (cùng thuộc chi dâu gia xoan) trên chuột cống trắng bị gây tổn thương gan bằng paracetamol (acetaminophen) ^[3]. Độc tính do paracetamol liều cao khiến nồng độ các enzym gan trong huyết thanh chuột tăng vọt, bao gồm AST, ALT, ALP, bilirubin toàn phần, GGTP, đồng thời giảm tổng lượng protein huyết tương ^[3].

Khi chuột được cho uống chiết xuất thực vật với liều 250 mg/kg cân nặng, mức enzym chỉ dấu tổn thương gan đã giảm đáng kể (P<0,001), đưa các chỉ số này về gần mức bình thường tương tự như nhóm chuột đối chứng được điều trị bằng thuốc đối chứng silymarin liều 50 mg/kg ^[3]. Hình ảnh mô bệnh học cũng ghi nhận sự phục hồi của các tế bào gan ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên chuột cống, dùng chất gây độc cấp tính là paracetamol và sử dụng loài Clausena dentata, không thể dùng làm bằng chứng khẳng định tác dụng "giải độc" ở người sử dụng nước sắc dâu gia xoan.

Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột Sprague Dawley cho thấy chiết xuất methanol từ lá dâu gia xoan (Clausena excavata) ở các nồng độ 200 và 400 mg/mL có tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày chống lại vết loét do ethanol gây ra ^[4]. Chuột được uống chiết xuất cho thấy vết loét nhỏ hơn đáng kể (P<0,05), giảm phù nề, tăng nồng độ chất nhầy, nâng pH dịch vị, đồng thời gia tăng các men chống oxy hóa như superoxide dismutase, catalase và glutathione peroxidase trong mô dạ dày ^[4]. Mặc dù cho thấy hoạt tính chống oxy hóa trên đường tiêu hóa, thử nghiệm này tập trung vào vết loét dạ dày trên chuột và không đánh giá tác dụng thanh lọc hay giải độc cho lá gan người ^[4].

Nguy cơ tổn thương cơ quan khi dùng quá liều

Nhiều người lầm tưởng thảo dược càng đắng, nấu càng đặc thì càng mát gan. Đây là quan niệm nguy hiểm vì liều lượng quyết định độc tính của dược liệu.

Nghiên cứu độc tính cấp tính năm 2014 trên chuột Sprague Dawley đã cung cấp thông tin cảnh báo quan trọng ^[1]. Khi cho chuột uống chiết xuất methanol lá dâu gia xoan liều duy nhất rất cao lên đến 5.000 mg/kg trọng lượng cơ thể, các nhà khoa học không ghi nhận trường hợp chuột tử vong và không thấy thay đổi về chỉ số huyết học hay khối lượng tương đối của gan, thận ^[1].

Dù vậy, khi tiến hành kiểm tra mô bệnh học, các chuyên gia phát hiện chiết xuất lá dâu gia xoan liều cao đã gây ra các biến đổi bệnh lý ở mức độ nhẹ đến trung bình tại gan và thận chuột ^[1]. Hình ảnh vi thể ghi nhận tình trạng thoái hóa mô nhẹ và hiện tượng thâm nhiễm bạch cầu ở cả mô gan và thận ^[1]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng dịch chiết lá dâu gia xoan chỉ được coi là an toàn khi dùng qua đường uống ở liều thấp đến trung bình ^[1]. Việc người dân tự ý hái lá sắc đặc uống thay nước hàng ngày có thể dẫn đến nguy cơ quá liều, gây hại ngược lại cho gan và thận thay vì "giải độc".

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát độc tính của chiết xuất lá dâu gia xoan trên dòng tế bào biểu mô sừng HaCaT và tế bào thận khỉ Vero ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất bằng chloroform và ethyl acetate của lá dâu gia xoan gây độc tế bào HaCaT ở nồng độ 200 và 400 microg/mL ^[5]. Điều này chứng minh một số phân đoạn chiết xuất từ lá cây thực sự chứa độc tính với tế bào nếu tiếp xúc nồng độ cao ^[5].

Những hiểu lầm phổ biến về khái niệm "giải độc gan"

Thuật ngữ "nước uống giải độc gan" thực chất là cách gọi truyền miệng dân gian chứ không phải khái niệm sinh lý học y khoa. Gan người vốn là cơ quan thải độc tự nhiên của cơ thể. Gan sử dụng hệ thống enzyme chuyên biệt để chuyển hóa rượu bia, hóa chất và chất cặn bã nội sinh thành các hợp chất tan trong nước để bài tiết qua mật hoặc thận.

Không có bất kỳ loại nước sắc lá cây nào có thể "rửa sạch" hay "hút cặn bẩn" ra khỏi gan như quảng cáo truyền miệng. Việc lạm dụng nước sắc đặc từ lá cây lạ khi đang mệt mỏi, vàng da hoặc men gan tăng cao có thể khiến tế bào gan bị ngộ độc thêm, làm bùng phát suy gan cấp trên nền bệnh có sẵn.

Ai nên thận trọng?

Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của việc uống nước sắc dâu gia xoan trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em. Vì vậy, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý uống nước sắc thảo dược theo lời mách bảo.

Những người đang mắc bệnh lý gan mạn tính như viêm gan virus B, viêm gan C, xơ gan hoặc người có bệnh nền suy thận cần hết sức thận trọng. Các thành phần hóa thực vật trong lá cây khi chưa được chuẩn hóa liều lượng có thể làm nặng thêm tình trạng thoái hóa mô gan và suy giảm chức năng thận như nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận ^[1]. Người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn chăm sóc gan đúng cách

Thay vì trông chờ vào những bài thuốc lá chưa rõ thực hư, việc bảo vệ lá gan cần dựa trên các bằng chứng y khoa đã được thiết lập rõ ràng:

• Uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân bằng giàu rau xanh, củ quả tươi để cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên cho cơ thể.
• Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn và các loại thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ, nhiều muối.
• Thận trọng khi sử dụng các loại thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường; chỉ dùng đúng liều lượng chỉ định, không lạm dụng paracetamol kéo dài để tránh gây hoại tử tế bào gan.
• Khám sức khỏe định kỳ và kiểm tra men gan tại các cơ sở y tế khi xuất hiện triệu chứng bất thường như mệt mỏi kéo dài, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu.

Quan niệm uống nước sắc dâu gia xoan để giải độc gan là ngộ nhận chưa có bằng chứng xác thực trên người. Các dữ liệu khoa học hiện hành chỉ ghi nhận đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào trên chuột thí nghiệm, đồng thời cảnh báo tổn thương mô gan, thận khi dùng liều cao [3, 6]. Hãy giữ cho lá gan khỏe mạnh bằng lối sống điều độ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược trị liệu nào.