Uống nước sắc dây chìa vôi dài ngày: Rủi ro gì cho gan và thận?

Nhiều người có thói quen dùng nước sắc dây chìa vôi uống thay trà hàng ngày để giảm đau nhức xương khớp và thoái hóa cột sống. Tuy nhiên, việc sử dụng kéo dài liệu có gây hại cho tế bào gan hoặc làm suy giảm chức năng lọc của thận hay không là băn khoăn của không ít bệnh nhân.

Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng trên chi Cissus (họ Nho - Vitaceae) và các hoạt chất liên quan cho thấy dược liệu này có độc tính cấp thấp, nhưng việc dùng liều cao hoặc kéo dài có thể gây biến đổi nhẹ ở mô thận và men gan ^[1]. Người bệnh không nên tự ý uống liên tục nhiều tháng mà cần tuân thủ thời gian dùng ngắt quãng theo chỉ định chuyên môn ^[1].

Cơ chế tác động chuyển hóa qua gan và thận

Khi đi vào cơ thể qua đường uống, các hoạt chất thảo dược được hấp thu qua đường tiêu hóa và chuyển hóa chính tại gan trước khi đào thải qua thận ^[1]. Gan chịu trách nhiệm phân giải các hợp chất phức tạp, trong khi thận đảm nhận việc lọc máu và bài tiết các chất chuyển hóa qua nước tiểu [1, 2].

Nếu sử dụng dược thảo với liều lượng quá cao hoặc trong thời gian quá dài mà không nghỉ, hệ thống enzym gan và các tiểu cầu thận phải làm việc liên tục ^[1]. Ở động vật thí nghiệm, các phản ứng bù trừ của mô thận có thể xuất hiện khi cơ thể tiếp nhận một lượng lớn chiết xuất trong nhiều ngày liên tiếp ^[1].

Nghiên cứu bán trường diễn về độc tính chiết xuất chi Cissus

Nghiên cứu độc tính cấp và bán trường diễn trên chiết xuất nước của thân mang lá cây Cissus polyantha (cùng chi và họ Vitaceae với dây chìa vôi) trên chuột cống Wistar đã cung cấp các số liệu quan trọng ^[1]. Trong thử nghiệm độc tính cấp với một liều duy nhất 2000 mg/kg qua đường uống, chuột được theo dõi trong 14 ngày ^[1]. Kết quả không ghi nhận dấu hiệu ngộ độc hay tử vong, cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn 2000 mg/kg, tức mức độ độc tính cấp tính rất thấp ^[1].

Trong thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 28 ngày, chiết xuất được cho uống ở ba mức liều 111, 222 và 444 mg/kg mỗi ngày ^[1]. Động vật được đánh giá về thể trọng, trọng lượng tạng, lượng nước uống, thức ăn tiêu thụ, chỉ số sinh hóa, huyết học và mô bệnh học ^[1].

Kết quả cho thấy ở các liều thử nghiệm, chiết xuất làm giảm đáng kể nồng độ axit uric, cholesterol toàn phần và triglycerid ^[1]. Tuy nhiên, ở liều cao nhất 444 mg/kg, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự giảm thể trọng, giảm tiêu thụ thức ăn và nước uống, đồng thời tăng trọng lượng gan, tăng hoạt độ men gan ALT và tăng số lượng tế bào lympho ^[1]. Đáng chú ý, phân tích mô bệnh học thận chuột ở liều 444 mg/kg phát hiện tình trạng tăng sinh gian mạch nhẹ ^[1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng các liều dưới 444 mg/kg có thể an toàn, nhưng mức liều cao tiềm ẩn rủi ro cho gan và thận ^[1].

Một nghiên cứu khác thực hiện trên chiết xuất cồn-nước từ lá loài Cissus sicyoides (cùng chi Vitaceae) ở chuột cống cũng đánh giá mức độ ảnh hưởng đến tạng ^[2]. Kết quả cho thấy ở liều 40,5 mg/kg (gấp 9 lần liều dùng phổ biến trong dân gian), các chỉ số sinh hóa chính như men gan AST, ALT và chỉ số ure thận được bảo tồn so với nhóm đối chứng ^[2]. Những thay đổi sinh hóa về axit uric, amylase và AST dù có ý nghĩa thống kê nhưng không mang ý nghĩa tổn thương bệnh lý, khẳng định mức liều thông thường ít gây độc tính cho gan thận ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 về axit syringic – một hợp chất chống oxy hóa tự nhiên – khi thử nghiệm độc tính bán cấp trên chuột Wistar theo chuẩn OECD TG407 cũng cho thấy kết quả khả quan ^[3]. Liều giới hạn 2000 mg/kg không gây tử vong sau 14 ngày, và kiểm tra mô học cho thấy cầu thận, ống thận ở cả vỏ và tủy thận hoàn toàn bình thường ^[3]. Nhu mô gan, tĩnh mạch trung tâm và các bè tế bào gan được giữ nguyên vẹn, không có hiện tượng viêm hay biến đổi chuyển hóa ^[3].

Lợi ích chuyển hóa và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất từ nhóm thực vật này có những tác động chuyển hóa tích cực như giảm lipid máu và hạ nồng độ axit uric ^[1]. Nhờ đó, dược liệu hỗ trợ tốt trong việc kiểm soát các triệu chứng đau viêm xương khớp và chuyển hóa ^[1].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là hầu hết các dữ liệu an toàn và độc tính bán trường diễn mới chỉ được thực hiện trên mô hình động vật như chuột Wistar [1, 2, 8]. Các loài được nghiên cứu trực tiếp là Cissus polyantha và Cissus sicyoides, chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên loài chìa vôi bản địa ở người [2, 8]. Do đó, việc suy diễn trực tiếp rằng uống không giới hạn ở người là an toàn tuyệt đối là điều thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị xương khớp

Nhiều người quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, uống thay nước lọc không bổ nọ thì bổ kia". Quan niệm này rất nguy hiểm vì bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học cũng đòi hỏi gan và thận phải làm việc để chuyển hóa và thanh lọc ^[1].

Một hiểu lầm khác là sắc thuốc càng đặc uống càng nhanh khỏi bệnh khớp. Nghiên cứu bán trường diễn đã chứng minh rõ: ở liều thấp và vừa, các chỉ số gan thận duy trì ổn định; nhưng khi đẩy lên mức liều cao (tương đương 444 mg/kg trong thử nghiệm), gan bắt đầu có dấu hiệu phì đại và tế bào thận xuất hiện biến đổi cấu trúc ^[1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người đã có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan, xơ gan cần tránh tự ý dùng các bài thuốc sắc đậm đặc kéo dài vì gan kém khả năng xử lý các hợp chất lạ ^[1].

Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc có bệnh lý cầu thận cần đặc biệt lưu ý, do tình trạng tăng sinh gian mạch có thể xuất hiện khi tiếp nhận liều cao chiết xuất thảo dược ^[1]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ đối với loài này, vì vậy các nhóm đối tượng này không được tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ thầy thuốc y học cổ truyền.

Hướng dẫn dùng an toàn trong đời sống hàng ngày

Để khai thác công dụng hỗ trợ xương khớp mà không gây gánh nặng cho cơ thể, người dùng chỉ nên sử dụng dây chìa vôi với liều lượng vừa phải theo đúng đơn thuốc đã được kê [2, 8]. Không dùng nước sắc dược liệu để thay thế hoàn toàn nước lọc uống suốt cả ngày.

Thời gian dùng nên chia theo từng đợt ngắn, thông thường uống từ 3 đến 4 tuần rồi tạm ngưng 1 đến 2 tuần trước khi bước vào đợt mới ^[1]. Khoảng nghỉ này giúp tế bào gan và hệ thống vi cầu thận có thời gian nghỉ ngơi, phục hồi và tự đào thải hết các chất cặn chuyển hóa ra ngoài cơ thể [1, 2].

Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện các triệu chứng chán ăn, mệt mỏi, sụt cân hoặc nước tiểu có màu sẫm bất thường, người bệnh cần dừng ngay và đi kiểm tra chức năng gan thận ^[1]. Dây chìa vôi là vị thuốc hỗ trợ quý cho hệ vận động, nhưng tính an toàn chỉ đạt được khi người bệnh sử dụng đúng liều lượng, đúng thời gian và không lạm dụng ^[1].