Nhiều người có thói quen sắc các loại thảo dược thuộc chi Hoàng cầm (Scutellaria) để uống mỗi ngày nhằm thanh nhiệt, trị mất ngủ hoặc giảm căng thẳng thần kinh. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này kéo dài với nồng độ đậm đặc đang dấy lên mối lo ngại về nguy cơ nhiễm độc và tổn thương gan. Liệu nước sắc từ các loài trong chi hoàng cầm có thực sự gây hại cho gan như những cảnh báo gần đây hay không?
Câu trả lời là: Chiết xuất toàn phần dạng tự nhiên ở liều thông thường ghi nhận độ an toàn khá tốt, nhưng việc lạm dụng các chế phẩm tinh chế nồng độ cao chứa hoạt chất flavonoid hoặc dùng phải dược liệu bị làm giả, lẫn tạp chất có thể dẫn đến tổn thương gan có hồi phục [1], [2].
Vì sao hoàng cầm được quan tâm nhưng cũng bị nghi ngờ?
Các loài thuộc chi Scutellaria (như Scutellaria baicalensis hay Scutellaria lateriflora) từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền. Rễ của cây hoàng cầm chứa các thành phần flavonoid hoạt tính quan trọng gồm baicalin, baicalein, wogonoside và wogonin [3]. Nhóm hoạt chất này đã được chứng minh có các đặc tính chống oxy hóa, bảo vệ thần kinh, kháng viêm và chống nhiễm trùng [1].
Trong y học phương Tây, loài Scutellaria lateriflora thường được sử dụng nhằm mục đích làm dịu hệ thần kinh, giảm lo âu, cải thiện tình trạng co thắt và mất ngủ [2], [4]. Tác dụng làm dịu này được cho là có liên quan đến sự tương tác và điều biến các thụ thể GABA trong não bộ [1], [2]. Tuy nhiên, việc sử dụng các sản phẩm chứa hoạt chất đậm đặc kéo dài đã ghi nhận những trường hợp phản ứng phụ tại gan [1].
Nguy cơ tổn thương gan: Nghiên cứu khoa học nói gì?
Mối lo ngại về độc tính trên gan của hoàng cầm xuất phát chủ yếu từ các báo cáo liên quan đến dạng tinh chế nồng độ cao và vấn nạn trộn lẫn dược liệu khác loài.
Một tài liệu công bố năm 2020 cho biết, chế phẩm thực phẩm y học kết hợp giữa dịch chiết tinh chế từ hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) và vỏ cây keo (Acacia catechu) – chứa thành phần baicalin và catechin cô đặc – đã gây tổn thương gan có thể hồi phục ở ít nhất 35 trường hợp [1]. Tỷ lệ xuất hiện tổn thương gan ước tính vào khoảng 1 trên 10.000 người [1]. Dù có các báo cáo này, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của sản phẩm thương mại nói trên trên động vật vẫn đạt tới 1.000 mg/kg mỗi ngày [1].
Đáng chú ý, tài liệu này cũng như một công bố năm 2021 nhấn mạnh rằng độc tính trên gan thường không thấy ở dạng chiết xuất toàn phần của cây [1], [5]. Một nghiên cứu đã theo dõi các bệnh nhân uống công thức toàn phần từ dược liệu này với liều 1.335 mg mỗi ngày trong thời gian trung bình 444 ngày và không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu tổn thương gan nào [1], [5]. Các nghiên cứu về độ an toàn trên người cũng xác nhận rằng liều baicalin tinh khiết từ 200 mg đến 800 mg mỗi ngày là an toàn, dung nạp tốt và có đặc tính dược động học thuận lợi [5].
Cảnh giác nguy cơ tổn thương gan do dược liệu giả mạo
Bên cạnh các hoạt chất đậm đặc, một nguyên nhân lớn dẫn đến các tổn thương gan được báo cáo trong y văn là do tình trạng nhầm lẫn hoặc pha trộn dược liệu bẩn. Các phân tích năm 2013 chỉ ra rằng loài hoàng cầm Scutellaria lateriflora thường xuyên bị làm giả hoặc nhiễm tạp chất bởi các loài chi Teucrium (Teucrium canadense và Teucrium chamaedrys) [2], [4].
Các loài thuộc chi Teucrium này chứa hoạt chất diterpene có độc tính mạnh đối với gan [2], [4]. Do hình thái thực vật của hai chi này rất giống nhau, người dùng khi mua các loại thảo dược khô hoặc bột rễ không rõ nguồn gốc rất dễ uống nhầm phải loài cây có độc tính gan cao này [2], [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoàng cầm thật chứa chủ yếu là flavonoid, trong khi các loài Teucrium chứa phenylethanoid; việc lẫn dù chỉ 1% đến 5% dược liệu Teucrium cũng có thể làm biến đổi thành phần và đe dọa trực tiếp đến gan người sử dụng [4].
Độc tính dài ngày qua các thử nghiệm tiền lâm sàng
Để đánh giá nguy cơ khi dùng kéo dài, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 đã kiểm tra độc tính bán trường diễn kéo dài 13 tuần của chiết xuất rễ hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) phối hợp cùng sắn dây tây (Pueraria lobata) trên chuột cống Sprague-Dawley thuộc cả hai giới tính [6].
Nghiên cứu áp dụng các mức liều uống lặp lại mỗi ngày là 800 mg/kg, 2.000 mg/kg và 5.000 mg/kg trong suốt 13 tuần, sau đó có 4 tuần theo dõi phục hồi [6]. Kết quả cho thấy không có con vật nào bị chết và không có tác dụng phụ độc hại đáng kể nào liên quan đến điều trị đối với lượng thức ăn tiêu thụ, trọng lượng nội tạng, các chỉ số huyết học, nước tiểu hay giải phẫu bệnh học ở cả hai giới tính [6]. Một số biến đổi sinh hóa huyết thanh và mô bệnh học được ghi nhận ở mức liều cao nhưng đã tự hồi phục hoàn toàn sau giai đoạn nghỉ thuốc [6]. Mức liều không gây tác dụng phụ (NOAEL) của hỗn hợp dịch chiết này được xác định là lớn hơn 5.000 mg/kg/ngày và không xác định được cơ quan đích bị nhiễm độc [6].
Ngoài ra, trong các thí nghiệm tế bào công bố năm 2024, chiết xuất hoàng cầm làm giảm khả năng sống của tế bào ung thư biểu mô tế bào gan SK-Hep-1 phụ thuộc vào nồng độ nhưng không ảnh hưởng đến sự phát triển của tế bào gan bình thường [7]. Dù vậy, đây chỉ là các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật và tế bào trong ống nghiệm, không thể xem là bằng chứng khẳng định sự an toàn tuyệt đối khi con người tự ý uống nước sắc liều cao trong thời gian dài.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng hoàng cầm giải độc gan
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống nước thảo mộc càng nhiều càng bổ gan". Dù một số nghiên cứu ống nghiệm ghi nhận chiết xuất hoàng cầm có tiềm năng dược lý trên tế bào ung thư gan hoặc điều hòa miễn dịch, điều này không đồng nghĩa với việc uống nước sắc đậm đặc kéo dài sẽ giúp thanh lọc gan [7]. Việc sử dụng nồng độ quá cao hoặc lạm dụng các viên uống chiết xuất flavonoid tinh chế đã từng được báo cáo gây viêm gan và hoại tử tế bào gan có thể hồi phục [1], [5].
Một sai lầm nguy hiểm khác là mua dược liệu trôi nổi trên mạng hoặc dùng các bài thuốc sắc không qua kiểm định chất lượng. Người bệnh thường đinh ninh mình đang uống thảo dược thanh nhiệt, nhưng thực tế có thể đang dùng phải thảo dược bị pha tạp diterpene gây hủy hoại tế bào gan [2], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc đang điều trị các bệnh lý gan mật tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc từ dược liệu thuộc chi hoàng cầm nếu không có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.
Do các hoạt chất trong hoàng cầm có tác dụng an thần và tương tác lên thụ thể GABA, những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ức chế thần kinh trung ương cần hết sức thận trọng [1], [2]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn lâm sàng toàn diện đối với việc sắc uống kéo dài, do đó không nên tự ý áp dụng.
Cách áp dụng an toàn và hạn chế rủi ro
Để hạn chế tối đa nguy cơ cho gan, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:
- Chọn nguồn dược liệu chuẩn hóa: Chỉ mua thảo dược từ các bệnh viện y học cổ truyền, cơ sở dược liệu được cấp phép để tránh nguy cơ mua nhầm dược liệu bị pha tạp cây chứa độc chất cho gan [2], [4].
- Không tự ý tăng liều: Dùng theo đúng liều lượng và thời gian được thầy thuốc hướng dẫn. Các dữ liệu lâm sàng cho thấy liều dùng dạng toàn phần khoảng 1.335 mg/ngày hoặc liều baicalin tinh khiết từ 200 - 800 mg/ngày được ghi nhận dung nạp tốt, tránh lạm dụng các sản phẩm phối hợp nồng độ cao [1], [5].
- Theo dõi triệu chứng bất thường: Dừng ngay việc uống thảo mộc và đi khám chuyên khoa nếu xuất hiện các biểu hiện cảnh báo tổn thương gan như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn, mệt mỏi bất thường.
Uống nước sắc từ các loại hoàng cầm có thể đem lại một số lợi ích sinh học nhất định nếu sử dụng đúng cách, đúng liều lượng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dài ngày với liều cao hoặc dùng thảo dược không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho gan. Việc tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa và kiểm tra chức năng gan định kỳ là điều cần thiết để bảo vệ sức khỏe bản thân.
