Thói quen dùng thảo dược truyền miệng và sự thật về lá kim giao

Nhiều người có thói quen hái lá kim giao hoặc mua cành lá khô về sắc nước uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt, trị đau nhức xương khớp theo kinh nghiệm truyền miệng. Nhận định "cây cỏ tự nhiên lành tính, uống bao nhiêu cũng được" khiến không ít người chủ quan, sử dụng nước sắc này thay thế cả nước lọc.

Tuy nhiên, việc tự ý uống nước sắc lá kim giao tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rất lớn. Các nghiên cứu khoa học hiện đại chỉ ra rằng loài cây này chứa các hợp chất hoạt tính sinh học mạnh nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác định ngưỡng an toàn hay liều lượng điều trị trên người. Việc dung nạp nước sắc không qua kiểm soát có thể gây nhiễm độc và tổn thương các cơ quan nội tạng.

Bản chất cây kim giao và các hoạt chất sinh học bên trong

Cây kim giao, có tên khoa học là Nageia fleuryi (Hickel) de Laub., thuộc chi Nageia, họ Kim giao (Podocarpaceae) [1]. Loài cây này phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Nam Á, bao gồm Trung Quốc, Việt Nam và Campuchia [1]. Trong dân gian, cây từng được nhắc đến như một loại thảo dược trị thấp khớp và đau lưng, ngoài giá trị về lấy gỗ và tinh dầu [1].

Dù có lịch sử sử dụng trong y học cổ truyền, thành phần hóa học của cây lại rất phức tạp. Các nhà khoa học đã phân lập được nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp từ cành và lá cây kim giao, nổi bật là các hợp chất nhóm terpenoid [2]. Một nghiên cứu phân tích bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của loài Nageia fleuryi cho thấy cây có quan hệ họ hàng rất gần với loài Nageia nagi [1].

Nghiên cứu phòng thí nghiệm: Hoạt tính mạnh trên tế bào

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm, chưa tiến hành trên cơ thể động vật sống hay người. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân lập các hoạt chất từ cành và lá của cây kim giao Nageia fleuryi để đánh giá tác động sinh học [2].

Nghiên cứu này đã tách chiết thành công hai hợp chất diterpenoid mới gồm 12,15-di-O-acetylhypargenin B (hợp chất 1) và taiwanin F-12-O-beta-D-glucopyranoside (hợp chất 2), một monoterpenoid mới mang tên (S)-7-methyl-3-methyleneoct-6-ene-1,2-diyl diacetate (hợp chất 3), cùng 8 hợp chất đã biết khác (được đánh số từ 4 đến 11) [2]. Cấu trúc của các hợp chất này được xác định thông qua các kỹ thuật quang phổ chi tiết như HR-ESI-MS và cộng hưởng từ hạt nhân (1D và 2D NMR) [2].

Khi thử nghiệm hoạt tính sinh học, các nhà nghiên cứu ghi nhận:

  • Hợp chất 1 và hợp chất 11 thể hiện hoạt tính ức chế mạnh mẽ quá trình sản sinh NO bị kích thích bởi LPS trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 [2].
  • Các hợp chất 1, 3 và 5 thể hiện hoạt tính kích thích men quinone reductase đáng kể trên dòng tế bào ung thư gan chuột Hepa 1c1c7 [2].
  • Đặc biệt, hợp chất 7 và 8 cho thấy khả năng ức chế sự tăng sinh của dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt ở người DU145 [2].

Ranh giới mong manh giữa dược tính và độc tính

Việc các hoạt chất từ lá kim giao có khả năng ức chế dòng tế bào ung thư và ức chế các chất trung gian gây viêm cho thấy chúng có hoạt tính sinh học rất cao [2]. Tuy nhiên, trong dược lý học, hoạt tính tế bào mạnh luôn đi kèm nguy cơ độc tính tế bào đối với các mô lành nếu không được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.

Khi người dân tự đun sắc lá kim giao, toàn bộ các hợp chất diterpenoid cùng nhiều dẫn xuất khác bị hòa tan vào nước mà không qua bất kỳ quy trình chiết tách hay tinh chế nào [2]. Người dùng không thể định lượng được nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể mỗi lần uống. Hơn nữa, việc thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu về độc tính cấp và độc tính bán trường diễn trên mô hình động vật có vú đối với nước sắc lá kim giao khiến người dùng đối mặt với nguy cơ tích lũy độc tố, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng gan, thận và hệ tuần hoàn.

Bài học cảnh giác từ việc dùng dược liệu thô chưa chuẩn hóa

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn an toàn và có thể dùng tùy ý. Thực tế, ngay cả các loại hạt, thảo mộc hay hoa quả quen thuộc khi dùng quá liều hoặc dùng lâu dài đều có thể dẫn tới những biến đổi bệnh lý nguy hiểm trên cơ thể.

Nghiên cứu về độ an toàn của bột hạt nhục đậu khấu (Myristica fragrans) công bố năm 2025 là một minh chứng rõ ràng [3]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm độc tính bán trường diễn trong 90 ngày trên chuột cống với hai mức liều: 1400 mg/kg (gấp 35 lần liều điều trị ở người) và 3500 mg/kg (gấp 87,5 lần liều điều trị ở người), kèm theo giai đoạn hồi phục 28 ngày [3]. Kết quả cho thấy ở liều 1400 mg/kg, chuột bị tổn thương gan và lắng đọng hemosiderin ở lách; còn ở liều 3500 mg/kg, chuột bị tổn thương cả gan, thận và lắng đọng hemosiderin ở lách [3].

Ngay cả các chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid tổng số chiết xuất từ quả kim anh (Rosa laevigata) cũng bộc lộ tác dụng phụ khi vượt quá ngưỡng chịu đựng [4]. Nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên chuột cống cho thấy, ở mức liều 1000 mg/kg/ngày và 2000 mg/kg/ngày, các nhà khoa học đã ghi nhận hiện tượng tăng trọng lượng tim tương đối ở chuột đực và giảm trọng lượng tuyến thượng thận ở chuột cái [4]. Riêng ở liều cao 2000 mg/kg/ngày, chuột còn bị giảm số lượng tiểu cầu (PLT) và tăng khoảng gian bào của tế bào cơ tim [4]. Do đó, mức liều không quan sát thấy tác dụng ngoại ý (NOAEL) của flavonoid kim anh chỉ được xác định ở mức 500 mg/kg/ngày [4].

Những con số trên cho thấy mọi dược liệu tự nhiên đều đòi hỏi phải có nghiên cứu liều an toàn (NOAEL) và thử nghiệm độc tính khắt khe trước khi áp dụng [1, 3]. Với lá kim giao, chúng ta hoàn toàn chưa có những dữ liệu này.

Những ai tuyệt đối cần thận trọng?

Do chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của lá kim giao trên người, việc tự ý uống nước sắc tiềm ẩn nguy cơ cao đối với sức khỏe. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu về khả năng gây quái thai, sảy thai hoặc độc tính qua sữa mẹ của các diterpenoid trong lá kim giao [2].
  • Trẻ em: Hệ thống chuyển hóa gan và bài tiết thận của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các hoạt chất chuyển hóa phức tạp.
  • Người có tiền sử mắc bệnh gan, thận: Cơ quan thải trừ suy giảm sẽ làm tăng nguy cơ tích lũy độc tố, gây suy gan hoặc suy thận cấp.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hợp chất tự nhiên có thể tương tác với men gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu.

Lời khuyên và hướng áp dụng an toàn

Trước những rủi ro ngộ độc tiềm ẩn, người dân không nên tự ý hái, mua bán hoặc sử dụng lá kim giao khô để sắc lấy nước uống hàng ngày. Các tài liệu ghi nhận về công dụng trị phong thấp, đau nhức chỉ mang tính kinh nghiệm dân gian và chưa được y học hiện đại chuẩn hóa [1].

Khi gặp các vấn đề về sức khỏe như đau nhức xương khớp, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và điều trị đúng phác đồ. Nếu muốn sử dụng y học cổ truyền, hãy tìm đến các bác sĩ hoặc lương y được cấp phép để được kê đơn các vị thuốc đã được kiểm chứng an toàn và kiểm soát liều lượng rõ ràng. Tuyệt đối không tin theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc để bảo vệ sức khỏe bản thân.