Uống nước sắc lá lấu hằng ngày có hại gan thận không? Bằng chứng nói gì

Nhiều người Việt có thói quen hái các loại lá cây thuốc nam quanh vườn đem đun nước uống hàng ngày để "thanh nhiệt", "giải độc", trong đó có cây lấu (tên khoa học phổ biến trong các nghiên cứu thảo dược là Picria fel-terrae Lour., thuộc họ Mua hoặc hoa mõm chó tùy phân loại cũ). Quan niệm cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại khiến không ít người sử dụng liên tục trong nhiều tháng mà không rõ liệu các hoạt chất trong lá có gây quá tải hay phá hủy tế bào gan, thận hay không.

Câu trả lời theo các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện tại là: dịch chiết lá lấu không gây độc cho gan và thận ở liều lượng thấp và vừa phải, nhưng có thể gây biến đổi mô học và tăng chỉ số men gan, thận ở liều cao ^[1]. Đáng chú ý, các tổn thương ở liều cao này có tính phục hồi sau khi ngừng sử dụng ^[1]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu an toàn dài ngày hiện nay mới chỉ được ghi nhận trên động vật thực nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên cơ thể người ^[1].

Gan và thận phản ứng ra sao trước các hợp chất thảo dược?

Gan là cơ quan chính đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và khử độc các chất ngoại sinh đưa vào cơ thể, trong khi thận đóng vai trò lọc máu và đào thải các chất cặn bã qua nước tiểu ^[2]. Khi dung nạp một lượng lớn dịch chiết thảo dược trong thời gian dài, các tế bào gan và cầu thận phải làm việc liên tục để xử lý các hợp chất phức tạp ^[2].

Nếu một dược liệu vượt quá ngưỡng dung nạp của cơ thể, hiện tượng hoại tử tế bào hoặc tăng tính thấm màng tế bào gan sẽ xảy ra, làm rò rỉ các enzyme nội bào như alanine aminotransferase (ALT) hay aspartate aminotransferase (AST) vào máu, khiến nồng độ men gan trong huyết thanh tăng vọt ^[2]. Tương tự, nếu chức năng lọc của cầu thận bị suy giảm, các chất thải chuyển hóa như urê và creatinine sẽ bị ứ đọng lại trong máu thay vì bài tiết ra ngoài [3, 8]. Do đó, việc theo dõi men gan, urê, creatinine và cấu trúc mô học là tiêu chuẩn vàng để xác định mức độ an toàn của thảo dược [3, 8].

Bằng chứng khoa học về độc tính dài ngày của lá lấu

Để làm rõ mức độ an toàn khi dùng dịch chiết lá lấu kéo dài, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn đã được tiến hành vào năm 2018 trên chuột cống trắng chủng Wistar theo đúng hướng dẫn chuẩn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ^[1].

Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã cho chuột uống dịch chiết ethanol của lá lấu (Picria fel-terrae Lour.) liên tục mỗi ngày trong vòng 90 ngày ^[1]. Các nhóm động vật được phân chia để đánh giá ở 4 mức liều khác nhau: 125, 250, 500 và 1000 mg trên mỗi kg thể trọng (mg/kg) ^[1]. Sau chu kỳ can thiệp 90 ngày, chuột tiếp tục được theo dõi các dấu hiệu nhiễm độc và tỷ lệ sống sót đến ngày thứ 118 ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đồng thời xét nghiệm sinh hóa máu, huyết học, giải phẫu đại thể và xét nghiệm mô bệnh học các cơ quan nội tạng quan trọng như gan, thận, tim, phổi và lách ^[1].

Kết quả cho thấy ở hai mức liều thấp là 125 và 250 mg/kg thể trọng, dịch chiết lá lấu hoàn toàn không gây độc khi dùng dài ngày ^[1]. Khi mổ khám đại thể và vi thể, gan, thận, phổi, lách và tim của chuột ở các nhóm này đều có màu sắc và cấu trúc mô học bình thường ^[1]. Bên cạnh đó, các chỉ số huyết học cũng không bị xáo trộn ở bất kỳ mức liều nào trong suốt quá trình thử nghiệm ^[1].

Tuy nhiên, tại hai mức liều cao hơn là 500 và 1000 mg/kg thể trọng, các dấu hiệu nhiễm độc, tỷ lệ tử vong, cùng những biến đổi bất thường trên hình ảnh đại thể, vi thể của gan, thận và sự gia tăng các thông số sinh hóa máu đã xuất hiện ^[1]. Điểm đáng ghi nhận là khi ngừng cho uống dịch chiết lá lấu, các chỉ số sinh hóa máu bất thường này đã dần quay trở lại mức bình thường ^[1]. Điều này chứng minh rằng tác động gây độc của lá lấu ở liều cao mang tính chất có thể đảo ngược sau khi ngừng can thiệp ^[1].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Trước khi được đem đi thử nghiệm độc tính bán trường diễn, dịch chiết lá lấu từng được ghi nhận trong nghiên cứu khoa học là có hoạt tính bảo vệ tế bào gan ^[1]. Điều này giải thích vì sao trong dân gian, cây lấu thường được truyền tai như một vị thuốc trị các bệnh lý về gan mật.

Mặc dù vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm động vật đến thực tế sử dụng ở người là rất lớn. Nghiên cứu thực nghiệm nói trên sử dụng dịch chiết ethanol chuẩn hóa với hàm lượng hoạt chất được định lượng rõ ràng ^[1], trong khi việc người dân tự hái lá lấu tươi hoặc phơi khô rồi sắc nước uống lại hoàn toàn phụ thuộc vào cảm tính. Nhiệt độ nấu, thời gian sắc và dung môi nước thông thường có thể tạo ra nồng độ hoạt chất khác biệt lớn so với chiết xuất cồn trong phòng thí nghiệm. Quan trọng hơn, chưa hề có nghiên cứu độc tính dài ngày nào được thực hiện trực tiếp trên người để khẳng định uống nước sắc lá lấu hàng ngày là an toàn tuyệt đối.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá lấu sắc nước

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không độc". Kết quả nghiên cứu trên chuột chứng minh rõ ràng độc tính phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng: liều 125–250 mg/kg thì vô hại, nhưng tăng lên 500–1000 mg/kg đã gây tổn thương mô tế bào và làm tăng men gan, suy giảm chức năng bài tiết ^[1]. Do đó, việc tự ý uống nước lá lấu đặc thay nước lọc hàng ngày hoàn toàn có thể đẩy cơ thể vào ngưỡng ngộ độc liều cao.

Một hiểu lầm khác là cho rằng nước lá lấu có thể dùng liên tục quanh năm để "phòng ngừa bệnh gan". Mọi nghiên cứu độc tính bán trường diễn chỉ kéo dài trong khoảng 90 ngày ^[1]. Việc sử dụng kéo dài nhiều tháng, nhiều năm liên tục mà không có quãng nghỉ chưa hề được kiểm chứng khoa học, tiềm ẩn nguy cơ tích lũy độc chất âm thầm trong mô gan và ống thận.

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng nước sắc lá lấu?

Dựa trên dữ liệu hiện có, những người đã có sẵn tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc xơ gan cần hết sức thận trọng. Dù lá lấu có tiềm năng bảo vệ gan ở mức độ nhất định ^[1], nhưng nếu dùng quá liều hoặc dùng chế phẩm không chuẩn hóa, gan bị tổn thương sẽ phải gánh thêm áp lực chuyển hóa, dễ khiến men gan tăng cao hơn ^[1].

Những người mắc bệnh thận mạn tính, suy thận cũng không nên tùy tiện uống nước lá lấu. Các tổn thương mô học thận quan sát thấy ở mức liều cao trong nghiên cứu động vật ^[1] là lời cảnh báo rõ ràng rằng chức năng lọc của cầu thận có thể bị ảnh hưởng tiêu cực nếu lượng thảo dược đưa vào vượt mức chịu đựng.

Đặc biệt, hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về lá lấu trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học hiện chỉ dừng lại trên mô hình động vật là chuột cống Wistar ^[1]. Vì vậy, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc lá lấu để tránh các rủi ro khó lường cho sức khỏe. Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi.

Hướng dẫn sử dụng thảo dược an toàn trong đời sống

Trong thực tế, nếu muốn sử dụng lá lấu như một loại nước uống hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ nguyên tắc điều độ và không lạm dụng:

• Không uống thay nước lọc: Nước sắc thảo dược chỉ nên dùng với lượng vừa phải, ngắt quãng thành từng đợt ngắn, tuyệt đối không dùng liên tục nhiều tháng liền mà không có thời gian nghỉ ngơi cho gan thận tự phục hồi.
• Không sắc nước quá đặc: Tránh việc dồn quá nhiều lá tươi hoặc lá khô để nấu thành nước đậm đặc, vì nồng độ hoạt chất quá cao dễ vượt qua ngưỡng an toàn của cơ thể tương tự mức liều gây độc trong nghiên cứu thực nghiệm ^[1].
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, buồn nôn hoặc nước tiểu sẫm màu bất thường trong quá trình uống, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận.
• Tham vấn chuyên môn: Khi có bệnh lý nền hoặc đang uống thuốc kê đơn, việc hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền là điều bắt buộc trước khi bổ sung bất kỳ loại nước lá nào vào thực đơn hàng ngày.

Nước sắc lá lấu có thể mang lại những giá trị sinh học nhất định và không cho thấy độc tính ở liều lượng thấp trên động vật, nhưng hoàn toàn có nguy cơ gây hại gan thận nếu sử dụng ở liều cao ^[1]. Thay vì mù quáng tin vào việc "uống càng nhiều càng mát gan", mỗi người cần duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng, uống đủ nước lọc và tham vấn y khoa trước khi sử dụng thảo dược kéo dài.