Uống nước sắc niệt gió: Độc tính trên gan, thận đáng ngại ra sao?

Nhiều người có thói quen tìm đến các loại cây cỏ mọc hoang để sắc nước uống trị bệnh theo lời mách bảo dân gian. Trong số đó, cây niệt gió (danh pháp khoa học: Wikstroemia indica) thường được truyền miệng là vị thuốc chữa viêm nhiễm, tiêu độc. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe mà không phải ai cũng lường trước được.

Uống nước sắc niệt gió sống gây lo ngại lớn về độc tính trên gan và thận. Các bằng chứng thực nghiệm trên động vật ghi nhận dược liệu chưa qua chế biến gây rối loạn chuyển hóa nặng nề và làm tổn thương cấu trúc tế bào nội tạng ^[1], ^[2].

Niệt gió trong dân gian và mối nguy từ cách dùng truyền miệng

Niệt gió là loài thực vật thường mọc hoang ở nhiều vùng đồi núi. Trong kinh nghiệm dân gian Trung y khu vực Miêu tộc, rễ cây niệt gió được xếp vào nhóm dược liệu có độc ^[2]. Người dân thường dùng dạng nước sắc rễ tươi hoặc khô với kỳ vọng thanh nhiệt, giải độc hoặc tiêu viêm.

Dù vậy, việc thu hái tự nhiên và tự sắc nước uống mà không nắm rõ phương pháp bào chế chuẩn mực dẫn đến nhiều rủi ro ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy. Nước sắc chưa qua xử lý bài bản giữ lại lượng lớn các hoạt chất có khả năng hủy hoại mô sống khi đi qua đường tiêu hóa ^[1], ^[2].

Dược liệu hấp thu vào máu và các chất chuyển hóa

Khi đi vào cơ thể qua đường uống, các hoạt chất trong cây niệt gió sẽ được hấp thu vào tuần hoàn máu. Phân tích dược hóa huyết thanh bằng công nghệ sắc ký siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC-Q-TOF-MS/MS) xác định được 26 thành phần di chuyển trong huyết thanh chuột sau khi uống dịch chiết niệt gió ^[3].

Trong số này, các nhà nghiên cứu ghi nhận 11 hợp chất nguyên mẫu và 15 chất chuyển hóa ^[3]. Các chất chuyển hóa này bao gồm axit syringic, axit caffeic, dihydrocaffeic, axit 4-hydroxybenzoic, axit hippuric, triumbelletin cùng nhiều dẫn xuất hữu cơ khác ^[3]. Khi hấp thu qua đường tiêu hóa, gan và thận là hai cơ quan chính đảm nhiệm xử lý những thành phần hóa học phức tạp này ^[1], ^[2].

Bằng chứng tổn thương gan và thận trên mô hình động vật

Tác động độc hại của rễ niệt gió sống đối với chức năng gan và thận được khẳng định qua các phân tích chuyển hóa học hiện đại. Nghiên cứu thực hiện năm 2023 trên chuột cống sử dụng kỹ thuật cộng hưởng từ hạt nhân 1H-NMR cho thấy rễ niệt gió sống gây xáo trộn sâu sắc các chất chuyển hóa nội sinh ^[1].

Cụ thể, chuột được cho uống rễ niệt gió sống liên tục 7 ngày có 16 chất chuyển hóa bị giảm mạnh và 10 chất chuyển hóa bị tăng bất thường so với nhóm đối chứng ^[1]. Các chất giảm nồng độ gồm alanine, L-glutamine, L-valine, L-serine, betaine và axit glutamic; trong khi các chất tăng cao bao gồm asparagine, axit lactic, axit 2-hydroxyisobutyric, sucrose, glucose và D-glucose ^[1]. Sự đảo lộn chuyển hóa axit amin, choline và carbohydrate này phản ánh tình trạng ngộ độc gan và độc tính trên thận rõ rệt ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 khảo sát nước tiểu chuột cống dùng rễ niệt gió sống cũng ghi nhận 34 sản phẩm chuyển hóa bị biến đổi ^[2]. Kết quả quan sát vi thể cho thấy ty thể của tế bào gan và ống thận của chuột bị tổn thương trực tiếp sau khi tiếp nhận rễ niệt gió tươi sống ^[2]. Liều gây chết trung bình đường uống (LD50) của rễ niệt gió sống trên chuột cống được ghi nhận là 4,05 g/kg ^[2].

Phương pháp bào chế và sự thay đổi độc tính

Kinh nghiệm cổ truyền từng đề cập đến các phương pháp giảm độc cho niệt gió, nổi bật là kỹ thuật ủ đổ mồ hôi ("Sweat soaking method") ^[1], ^[2]. Bằng chứng khoa học chứng minh việc bào chế này làm suy giảm đáng kể độc tính nội tạng của dược liệu ^[1], ^[2].

Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng mẫu rễ niệt gió qua xử lý ủ mồ hôi có khả năng đảo ngược chiều hướng rối loạn trao đổi chất ^[1]. Dược liệu qua chế biến làm tăng lại 13 chất chuyển hóa vốn bị ức chế bởi dược liệu sống, đồng thời hạ thấp các chất bị tăng đột biến, giúp điều hòa chuyển hóa năng lượng và giảm tải cho gan, thận ^[1].

Ở nghiên cứu nước tiểu năm 2022, rễ niệt gió qua ủ mồ hôi không gây tổn thương ty thể tại gan và ống thận của chuột cống ^[2]. Thậm chí, chỉ số LD50 không thể đo lường được trên nhóm chuột dùng dược liệu đã chế biến do độc tính giảm mạnh; liều dung nạp tối đa đạt 20 g/kg và liều chết tối thiểu lên tới 30 g/kg (tương đương 109 và 164 lần liều dùng lâm sàng hàng ngày) ^[2].

Mặt khác, một nghiên cứu độc tính cấp năm 2009 trên chuột nhắt lại ghi nhận chiết xuất nước và cồn của niệt gió có độc tính tế bào thấp với giá trị CC50 trên 250 microg/mL ^[4]. Nhóm tác giả này nhận thấy việc đun sắc niệt gió kéo dài từ 1 đến 10 giờ không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa về độc tính tế bào, và liều dung nạp tối đa đường uống của chuột nhắt với dược liệu thô đạt trên 18,7 g/kg, dịch chiết nước trên 11,7 g/kg ^[4]. Sự khác biệt giữa các thử nghiệm cho thấy độc tính của loài cây này thay đổi phụ thuộc vào dạng bào chế, phương thức xử lý và loài động vật thử nghiệm.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng niệt gió

Quan niệm thảo mộc tự nhiên an toàn tuyệt đối là hiểu lầm phổ biến nhất khiến nhiều người ngộ độc. Niệt gió là cây có độc tính nội sinh; uống nước sắc từ cây tươi hoặc phơi khô đơn thuần mà không qua kỹ thuật chế biến chuyên biệt sẽ đẩy gan và thận vào trạng thái ngộ độc cấp hoặc bán cấp ^[1], ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm sắc thuốc thật lâu sẽ loại bỏ hết độc tố. Kết quả kiểm nghiệm năm 2009 khẳng định độc tính tế bào của dịch sắc đun trong 1, 3, 5, 8 hay 10 giờ không có sự khác biệt rõ rệt ^[4]. Do đó, việc kéo dài thời gian đun sôi trên bếp gia đình không đủ để khử độc nếu không áp dụng quy trình xử lý chuyên sâu như phương pháp ủ truyền thống ^[1], ^[2], ^[4].

Ai nên đặc biệt thận trọng với dược liệu này?

Những người có tiền sử mắc bệnh gan như viêm gan mạn tính, xơ gan, men gan tăng tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc niệt gió. Ty thể tế bào gan chịu tác động tiêu cực khi tiếp xúc với các thành phần chuyển hóa từ rễ sống, dễ dẫn đến suy giảm chức năng gan cấp tính ^[1], ^[2].

Bệnh nhân mắc bệnh lý về thận, suy thận hoặc tổn thương cầu thận, ống thận cũng là đối tượng phải tránh xa loại nước sắc này. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận rễ niệt gió sống làm tổn thương ty thể ống thận và xáo trộn các sản phẩm bài tiết trong nước tiểu ^[2].

Đặc biệt, hiện nay chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi. Toàn bộ dữ liệu độc tính nội tạng được ghi nhận từ các mô hình thí nghiệm trên chuột ^[1], ^[2], ^[4]. Nhóm đối tượng nhạy cảm này hoàn toàn không nên tiếp xúc với dược liệu khi chưa có chứng cứ y khoa xác đáng.

Áp dụng thực tế và khuyến cáo chuyên môn

Người dân không nên tự ý tìm hái cây niệt gió mọc hoang để sắc nước uống thay trà hay tự điều trị bệnh tại nhà. Mọi chế phẩm có chứa thành phần từ loài cây này cần trải qua quy trình bào chế giảm độc đạt chuẩn y tế chứ không chỉ đun nấu thông thường ^[1], ^[2], ^[4].

Trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc cổ truyền nào liên quan đến niệt gió, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Việc thăm khám định kỳ và theo dõi chức năng gan, thận bằng các xét nghiệm sinh hóa máu là điều kiện tiên quyết nếu phải điều trị bằng các vị thuốc thảo mộc phức tạp.

Nước sắc rễ niệt gió sống tiềm ẩn nguy cơ gây độc trực tiếp lên ty thể gan và ống lượn thận trên động vật thực nghiệm ^[1], ^[2]. Dù các phương pháp xử lý như ủ mồ hôi có thể làm giảm độc tính chuyển hóa, việc tự ý ứng dụng trong đời sống vẫn mang rủi ro sức khỏe rất lớn ^[1], ^[2]. Hãy duy trì thói quen dùng thuốc có kiểm soát y khoa để bảo vệ an toàn cho cơ thể.