Nhiều người truyền tai nhau uống nước sắc cây rau tinh tú để thanh nhiệt, trị bệnh mạn tính. Thói quen tự ý hái dùng dược liệu chưa rõ liều lượng tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Rau tinh tú (tên khoa học Lysimachia fortunei) là cây thuốc dân gian chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh [1]. Người bệnh dạ dày, suy thận, phụ nữ mang thai hoặc đang điều trị bệnh nền không tự ý uống rau tinh tú thay thuốc.
Rau tinh tú là cây gì?
Rau tinh tú là tên gọi dân gian của loài thực vật thuộc chi Trân châu (Lysimachia), có tên khoa học đầy đủ là Lysimachia fortunei Maxim [2]. Dược liệu này từ lâu được dùng trong y học cổ truyền [1].
Cả cây gồm thân rễ, thân cây và lá đều được sử dụng làm thuốc [1]. Nghiên cứu hình thái cho thấy thân rễ và thân cây chứa các cấu trúc tiết riêng biệt, bột dược liệu có lông tuyến, tế bào mô cứng và mạch dẫn đặc trưng [1].
Thành phần hóa học của cây khá phức tạp [3]. Cây chứa triacontanol, hỗn hợp dẫn xuất sắc tố benzoquinone gồm embelin cùng 5 chất đồng đẳng [3]. Ngoài ra, dịch chiết ethyl acetate còn chứa các hợp chất như isorhamnetin, kaempferol, quercetin, beta-stigmasterol và palmitic acid [4].
Hoạt chất saponin triterpenoid trong rau tinh tú
Thành phần nổi bật của rau tinh tú là saponin dạng triterpenoid oleanane [2]. Các saponin này nằm chủ yếu ở phần trên mặt đất của cây [2].
Năm 2018, một nghiên cứu hóa học đã phân lập được 6 saponin triterpenoid oleanane mới đặt tên là fortunoside A-F, cùng 6 chất đã biết từ phần trên mặt đất của Lysimachia fortunei [2]. Cấu trúc hóa học của chúng được xác định qua dữ liệu quang phổ 1D, 2D-NMR và HRESIMS [2].
Thử nghiệm độc tính tế bào trên 4 dòng tế bào ung thư gan người (SMMC-7721, Hep3B, HuH7, SK-Hep-1) cho thấy 3 saponin chứa aglycone protoprimulagenin A có hoạt tính ức chế tế bào ung thư ở mức vừa phải với giá trị IC50 từ 4,76 đến 15,12 micromol/L [2].
Saponin là hợp chất có tính hoạt động bề mặt cao. Ở nồng độ đậm đặc, saponin có thể kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa và tạo áp lực đào thải qua gan, thận.
Bằng chứng khoa học về rau tinh tú đến đâu?
Dù được dùng trong dân gian, dữ liệu nghiên cứu về rau tinh tú còn rất sơ khai [1]. Các công bố khoa học hiện tập trung chủ yếu vào việc nhận diện hình thái thực vật và phân lập thành phần hóa học [1], [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã phân tích cấu trúc vi học của rễ, thân, lá nhằm chuẩn hóa nhận diện loài cây thuốc này, tránh nhầm lẫn nguồn dược liệu trong tự nhiên [1]. Các nghiên cứu hóa thực vật năm 1989 và 2007 ghi nhận cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên như dẫn xuất benzoquinone, flavonoid và phytosterol [3], [4].
Nghiên cứu dược lý mới dừng lại ở thử nghiệm độc tính tế bào trên các dòng tế bào ung thư gan trong ống nghiệm [2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người sống hoặc trên mô hình động vật đánh giá về hiệu quả "chữa bệnh" của loại cây này.
Do đó, các thông tin lan truyền về việc rau tinh tú chữa khỏi các bệnh nan y, bệnh mạn tính hoàn toàn thiếu căn cứ lâm sàng xác thực.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu tự nhiên
Nhiều người tin thảo mộc tự nhiên an toàn tuyệt đối, không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm phổ biến khi dùng thuốc nam, thuốc lá.
Các hợp chất như saponin hay dẫn xuất embelin trong cây đều có hoạt tính sinh học [2], [3]. Khi vào cơ thể qua đường uống, các chất này tác động trực tiếp lên hệ tiêu hóa và hệ bài tiết.
Một số trích dẫn khoa học hay bị nhầm lẫn do trùng tên loài fortunei. Ví dụ nghiên cứu về loài vẹm vỏ vàng Limnoperna fortunei tiếp xúc vi khuẩn lam hay vi nhựa không liên quan đến cây rau tinh tú [5], [6]. Thuốc lomustine gây xơ phổi trong ung thư cũng là hợp chất hoàn toàn khác [7]. Người dân cần tỉnh táo trước các nguồn tin ghép ghép tài liệu khoa học để quảng cáo dược liệu.
Tự ý sắc nước cây tươi hoặc dược liệu khô trôi nổi uống hàng ngày rất dễ dẫn đến ngộ độc, quá liều hoạt chất chưa được tinh chế.
4 nhóm đối tượng cần thận trọng
Dựa trên đặc tính hóa thực vật chứa nhiều saponin triterpenoid và các dẫn xuất benzoquinone, 4 nhóm người sau cần thận trọng, không tự ý uống rau tinh tú [2], [3]:
Người có bệnh lý dạ dày, viêm loét tiêu hóa: Hàm lượng saponin triterpenoid có tính kích ứng niêm mạc [2]. Uống nước sắc đậm đặc dễ gây cồn cào, buồn nôn, đau thượng vị hoặc làm vết loét dạ dày trở nên nghiêm trọng.
Người suy giảm chức năng thận: Thận đảm nhiệm lọc và đào thải các chất chuyển hóa từ thảo mộc. Thận suy yếu gặp khó khăn khi xử lý các saponin phức tạp cùng hoạt chất lạ, làm tăng gánh nặng bài tiết [2].
Phụ nữ mang thai: Cây chứa nhiều hợp chất sinh học mạnh như saponin oleanane và dẫn xuất embelin chưa rõ độc tính trên thai nhi [2], [3]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng phôi thai là rất lớn.
Người mắc bệnh gan hoặc đang điều trị thuốc Tây y: Saponin trong cây có hoạt tính gây độc tế bào gan trong ống nghiệm [2]. Dùng chung nước sắc rau tinh tú với thuốc điều trị dễ gây tương tác dược lý, làm giảm tác dụng thuốc hoặc tăng men gan bất thường.
Khuyến cáo sử dụng an toàn trong đời sống
Người dân không thu hái rau tinh tú ngoài tự nhiên về uống khi chưa rõ cách nhận diện chuẩn xác [1]. Việc nhầm lẫn thực vật có thể dẫn đến ngộ độc nguy hiểm.
Trường hợp sử dụng thảo dược, cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền. Dược liệu phải qua phơi, sấy, bào chế đúng quy trình nhằm giảm bớt tính kích ứng từ các saponin tự nhiên [2], [1].
Không uống nước sắc thảo mộc thay thế nước lọc hàng ngày. Không dùng quá liều hoặc dùng kéo dài nhiều tuần liên tục mà không có sự theo dõi y tế.
Khi cơ thể xuất hiện triệu chứng đau bụng, buồn nôn, chóng mặt hoặc tiêu chảy sau khi uống thảo dược, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất kiểm tra.
Thảo dược thiên nhiên chỉ hỗ trợ sức khỏe khi dùng đúng bệnh, đúng liều lượng và đúng đối tượng. Việc tự ý uống nước rau tinh tú trị bệnh dựa trên kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều hiểm họa. Luôn trao đổi với bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng bất kỳ loại thảo mộc nào.