Nhiều người thường xem các cuộc nhậu nhẹt cuối tuần là cách giải tỏa căng thẳng vô hại sau những ngày làm việc mệt mỏi. Tuy nhiên, tình trạng mệt mỏi kéo dài, tê bì chân tay hoặc suy giảm trí nhớ sau các đợt uống rượu bia triền miên thường bị xem nhẹ, dù đây là tín hiệu cảnh báo tổn thương dinh dưỡng.

Thực tế, lạm dụng rượu bia là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm hấp thu, cản trở chuyển hóa và vắt kiệt nguồn dự trữ các vitamin nhóm B trong cơ thể, đặc biệt là vitamin B1 (thiamine), vitamin B9 (folate) và vitamin B12 [1], [2]. Nếu không nhận biết sớm, sự thiếu hụt này sẽ dẫn đến những biến chứng thần kinh và huyết học khó hồi phục [3], [2].

Rượu bia làm gián đoạn chuyển hóa vi chất ra sao?

Vitamin nhóm B đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển hóa năng lượng tế bào, duy trì chức năng não bộ và sản sinh hồng cầu [4], [2]. Khi rượu bia đi vào ống tiêu hóa, ethanol và các sản phẩm chuyển hóa độc hại tác động tiêu cực đến mọi giai đoạn hấp thu dưỡng chất [1], [5].

Ở trạng thái sinh lý bình thường, niêm mạc ruột non đảm nhận nhiệm vụ vận chuyển tích cực các phân tử vitamin vào máu [3]. Uống nhiều rượu mạn tính gây tổn thương hàng rào niêm mạc ruột non và rối loạn chức năng hấp thu tích cực [3]. Độc tính trực tiếp của cồn làm thay đổi pha tiêu hóa trong lòng ruột và suy giảm hoạt động chức năng của biểu mô niêm mạc [6]. Hậu quả là đường ruột mất dần khả năng hấp thu các chất thiết yếu như chất béo, đạm, natri, nước, thiamine, folate và vitamin B12 [6].

Không dừng lại ở việc ngăn chặn hấp thu tại ruột, rượu bia còn làm suy giảm khả năng thu nạp của gan, cạn kiệt lượng dự trữ và tăng bài tiết vi chất qua đường nước tiểu [2], [7]. Việc lạm dụng thức uống có cồn làm gián đoạn quá trình kích hoạt các dạng coenzyme của vitamin nhóm B, khiến tế bào không thể sử dụng năng lượng hiệu quả [2], [7].

Cơ chế cản trở hấp thu các vitamin nhóm B trọng yếu

Tác động ức chế của cồn thể hiện rõ rệt nhất trên ba loại vitamin chủ lực gồm B1, B9 và B12:

Vitamin B1 (Thiamine): Thiamine giữ vai trò coenzyme bắt buộc trong chu trình chuyển hóa glucose và tổng hợp ATP cho tế bào [2]. Khi uống rượu kéo dài, nồng độ vitamin B1 trong huyết thanh giảm mạnh do suy giảm chức năng hấp thu của đường tiêu hóa kết hợp ăn uống thiếu chất [3], [2]. Thiếu hụt B1 làm giảm hoạt tính của các con đường chuyển hóa, giảm năng lượng ATP dẫn tới tổn thương và hoại tử tế bào thần kinh [2].

Vitamin B9 (Folate): Tình trạng thiếu hụt folate rất phổ biến ở người uống rượu mạn tính [1], [7]. Cồn cản trở hấp thu ở ruột, suy giảm dự trữ tại gan và tăng thất thoát qua thận [2]. Thiếu folate dẫn đến sai hỏng trong quá trình tổng hợp và sửa chữa DNA tế bào [2].

Vitamin B12 (Cobalamin): Vitamin B12 chịu trách nhiệm bảo vệ bao myelin thần kinh, tạo máu và tổng hợp DNA [4]. Nghiên cứu chỉ ra lạm dụng rượu mạn tính làm suy giảm hấp thu vitamin B12 tại ruột do rối loạn pha tiêu hóa và tổn thương niêm mạc chức năng [4], [6].

Bằng chứng khoa học về sự suy giảm vi chất

Các công trình nghiên cứu trên mô hình sinh học và lâm sàng đã làm rõ cơ chế tổn thương dinh dưỡng do rượu:

Nghiên cứu công bố năm 2022 về chức năng ruột và não bộ trên mô hình chuột đực Sprague Dawley ghi nhận: Rượu mạn tính trực tiếp phá hủy hàng rào bảo vệ ruột, gây suy dinh dưỡng và giảm rõ rệt nồng độ vitamin A, B1, B2, C, D cùng các khoáng chất trong huyết tương [3]. Giới hạn nghiên cứu nằm ở mô hình động vật, cần đối chiếu cẩn trọng trên người [3].

Một báo cáo ca lâm sàng năm 2024 tại Bồ Đào Nha ghi nhận trường hợp thanh thiếu niên 17 tuổi bị thiếu hụt vitamin B12 trầm trọng xuất phát từ việc uống rượu mạn tính quá mức [4]. Bệnh nhân được điều trị bằng bổ sung cyanocobalamin đường uống và nồng độ B12 đã phục hồi sau 4 tháng [4]. Báo cáo khẳng định lạm dụng rượu là nguyên nhân gây thiếu B12 cần lưu tâm ở người trẻ, dù dạng ca đơn lẻ chỉ phản ánh tính khả thi điều trị chứ chưa đại diện cho số đông [4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2014 đánh giá việc bổ sung dẫn xuất thiamine liều cao (benfotiamine 600 mg/ngày) trên 120 người phụ thuộc rượu đang hoạt động (tuổi trung bình 47) trong 24 tuần [8]. Kết quả có 70 người hoàn thành thử nghiệm (58%), benfotiamine dung nạp tốt, không gây tác dụng phụ nghiêm trọng và ghi nhận sự sụt giảm lượng rượu tiêu thụ đáng kể ở nhóm phụ nữ dùng benfotiamine so với giả dược sau 6 tháng [8]. Giới hạn nghiên cứu là tỷ lệ bỏ cuộc giữa chừng còn cao (42%) [8].

Nghiên cứu tổng quan năm 2002 xác định tác hại của rượu lên sinh khả dụng của vitamin phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng [1]. Lạm dụng rượu mạn tính làm thiếu folate, thiamine, B6 do phối hợp giữa kém hấp thu, suy dinh dưỡng và độc tính ethanol [1].

Nguy cơ bệnh lý thần kinh và huyết học nguy hiểm

Sự thiếu hụt kéo dài của các vitamin nhóm B để lại những hậu quả nặng nề trên hệ thần kinh và hệ tạo máu:

Hội chứng não Wernicke: Đây là biến chứng thần kinh cấp tính do cạn kiệt nguồn dự trữ thiamine, thường gặp khi rượu ức chế hấp thu B1 [3], [2]. Bệnh biểu hiện qua bộ ba triệu chứng: lú lẫn, rối loạn vận động nhãn cầu và thất điều dáng đi [2]. Nếu không điều trị cấp cứu kịp thời, bệnh sẽ tiến triển thành hội chứng Korsakoff mạn tính với đặc trưng suy giảm nghiêm trọng trí nhớ ngắn hạn và dài hạn, mất khả năng ghi nhớ thông tin mới [3], [2].

Thiếu máu hồng cầu to và teo cơ: Do thiếu hụt folate dẫn đến gián đoạn chu trình tổng hợp và sửa chữa DNA, người bệnh dễ xuất hiện tình trạng thiếu máu hồng cầu to cùng các rối loạn chức năng cơ bắp nghiêm trọng [2].

Suy dinh dưỡng nguyên phát: Người tiêu thụ rượu lượng lớn thường bị chán ăn, no sớm, giảm khối lượng cơ và sút cân [5]. Khi rượu chiếm trên 30% tổng năng lượng khẩu phần, lượng vitamin nạp vào không thể đáp ứng khuyến nghị tối thiểu [5]. Ở người mắc bệnh gan do rượu, tỷ lệ năng lượng từ cồn thường vượt quá 50%, đẩy cơ thể vào tình trạng suy dinh dưỡng toàn diện [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu bia

Nhiều người lầm tưởng uống bia có thể bổ sung vitamin nhóm B và bù đắp năng lượng thiếu hụt. Mặc dù một nghiên cứu chéo có kiểm soát chế độ ăn cho thấy nồng độ vitamin B6 huyết tương (PLP) có tăng lên sau khi uống bia, nhưng tác dụng này cũng xuất hiện khi dùng rượu vang hay rượu mạnh vốn không chứa B6 [1]. Uống rượu bia liều cao nói chung vẫn phá hủy tế bào ruột và làm tăng đào thải vi chất [1], [3].

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ cần tăng cường ăn thật nhiều tinh bột sau các cuộc nhậu để giải rượu. Khi cơ thể đang cạn kiệt thiamine do rượu, việc nạp đột ngột lượng lớn carbohydrate sẽ gây hội chứng nuôi dưỡng lại (refeeding syndrome) [2]. Quá trình này đẩy nhanh chuyển hóa năng lượng từ carbohydrate, đòi hỏi lượng thiamine cực lớn và làm cạn kiệt nốt lượng B1 ít ỏi còn lại, dễ kích hoạt cơn khủng hoảng thần kinh Wernicke cấp tính [2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người uống rượu thường xuyên hoặc uống với lượng lớn cần chủ động kiểm tra tình trạng dinh dưỡng vi chất [3], [5].

Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, suy tụy hoặc rối loạn bài tiết mật khi dùng rượu sẽ tăng nặng tình trạng kém hấp thu [6]. Những trường hợp đã chớm xuất hiện dấu hiệu tê bì bàn chân, đi đứng loạng choạng, suy giảm thị lực hoặc đã được chẩn đoán gan nhiễm mỡ, viêm gan do rượu cần dừng uống ngay lập tức và đi khám y khoa [2], [5]. Bất kỳ ai nghi ngờ thiếu hụt dưỡng chất do rượu bia cũng cần có chỉ định của bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung liều cao.

Lời khuyên áp dụng và phục hồi dinh dưỡng

Cách bảo vệ sức khỏe tốt nhất là hạn chế tối đa hoặc ngưng sử dụng rượu bia để phục hồi chức năng hấp thu của niêm mạc ruột non [3].

Đáng chú ý, các tổn thương hấp thu ở người uống rượu có thể được đảo ngược khi cơ thể được cung cấp chế độ ăn uống giàu dinh dưỡng, ngay cả khi lượng cồn chưa dứt điểm hoàn toàn [6]. Hãy ưu tiên chế độ ăn đa dạng:

  • Bổ sung vitamin nhóm B, folate và các vi chất như kẽm, selen qua thực phẩm tự nhiên [5].
  • Tránh ăn quá nhiều rau sống hoặc đồ ăn quá nhiều chất xơ trong giai đoạn tiêu hóa kém vì có thể hạn chế giải phóng vitamin từ cấu trúc thức ăn [1].
  • Khi cần phục hồi lượng B12 bị thiếu hụt, bổ sung đường uống có thể mang lại hiệu quả nâng nồng độ vitamin trong máu về mức bình thường [4].

Rượu bia không chỉ gây hại gan mà còn âm thầm tước đoạt các vitamin nhóm B thiết yếu cho sự sống [2], [5]. Nhận diện sớm nguy cơ kém hấp thu và chủ động điều chỉnh lối sống, xây dựng bữa ăn đầy đủ chất là chìa khóa duy trì hệ thần kinh và hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Khi có triệu chứng bất thường, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị thích hợp.