Nhiều gia đình Việt Nam duy trì thói quen ngâm các loại động vật hoang dã vào rượu nếp để làm thuốc bổ xương khớp. Trong đó, rượu bìm bịp ngâm nguyên con lông, thậm chí giữ nguyên nội tạng hay ngâm lúc con vật còn sống, thường được truyền tai như phương thuốc tăng cường sinh lực.
Tuy nhiên, việc uống các loại rượu ngâm động vật hoang dã không qua chế biến chuẩn xác tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Rượu thông thường không thể tiêu diệt hoàn toàn các mầm bệnh nguy hiểm có trong máu, thịt và cơ quan tiêu hóa của chim hoang dã.
Thói quen ngâm chim nguyên con và câu trả lời khoa học
Bìm bịp là loài chim hoang dã ăn thịt, có tập tính săn bắt rắn, ếch nhái, côn trùng và các loài gặm nhấm. Nhiều người cho rằng ngâm nguyên con cả lông lẫn lục phủ ngũ tạng mới giữ trọn vẹn "tinh chất" quý giá của con vật.
Thực tế, chim hoang dã mang trong mình hệ vi sinh vật và ký sinh trùng đa dạng từ môi trường sống tự nhiên. Nồng độ cồn trong rượu ngâm dân gian dao động từ 35 đến 45 độ, không đủ khả năng diệt trừ các dạng bào tử, nang ký sinh trùng hay vi khuẩn chịu nhiệt ẩn sâu trong mô thịt và phân chim. Uống loại rượu này đồng nghĩa với việc trực tiếp đưa mầm bệnh vào cơ thể.
Cơ chế tồn lưu mầm bệnh trong bình rượu ngâm
Cồn y tế dùng để sát khuẩn bề mặt cần nồng độ chuẩn và thời gian tiếp xúc trực tiếp. Khi đưa nguyên một con chim hoang dã vào bình rượu, nồng độ cồn bị pha loãng nhanh chóng bởi nước dịch, máu và chất lỏng sinh học từ cơ thể con vật.
Các cơ quan nội tạng kín như ruột, dạ dày, phổi chứa nhiều chất bẩn chưa phân hủy. Môi trường kỵ khí kết hợp protein động vật phân hủy chậm có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh độc tố. Hơn nữa, vỏ kén của các loại giun sán hoặc nang kén của đơn bào có cấu trúc bảo vệ đặc biệt, trơ trước tác động thẩm thấu của ethanol ở nồng độ rượu uống thông thường.
Rủi ro 1: Nhiễm khuẩn đường ruột nguy hiểm từ phân và nội tạng
Hệ tiêu hóa của các loài chim hoang dã là ổ chứa của nhiều chủng vi khuẩn nguy hiểm lây truyền sang người và động vật khác [1]. Khi ngâm nguyên con mà không mổ bỏ phủ tạng, vi khuẩn từ đường ruột sẽ khuếch tán thẳng vào dung dịch rượu.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành lấy mẫu phân từ 121 cá thể chim hoang dã thuộc 15 loài để phân tích vi sinh và phân tử [1]. Kết quả ghi nhận sự hiện diện của các mầm bệnh truyền nhiễm như Salmonella enterica, Coxiella burnetii và vi nấm gây bệnh Encephalitozoon hellem [1]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo phân chim hoang dã đóng vai trò nguồn lây vi khuẩn, đe dọa trực tiếp đến sức khỏe con người [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2019 khảo sát 73 mẫu bệnh phẩm từ chim hoang dã bị nhiễm virus cúm gia cầm tự nhiên kết hợp 73 mẫu đối chứng âm tính [2]. Kết quả xét nghiệm PCR thời gian thực cho thấy tỷ lệ phát hiện vi khuẩn Mycobacterium spp. lên tới 42,9% ở nhóm dương tính với virus cúm và 22,8% ở nhóm âm tính [2]. Tỷ lệ nhiễm vi khuẩn đường ruột Salmonella spp. lần lượt là 15,2% và 0,0% giữa hai nhóm [2]. Đồng thời, hiện tượng nhiễm nhiều mầm bệnh cùng lúc xuất hiện ở 9,6% tổng số mẫu chim có virus [2]. Những vi khuẩn này có thể xâm nhập cơ thể người qua đường tiêu hóa nếu uống rượu ngâm chưa tiệt trùng.
Rủi ro 2: Mối nguy từ ký sinh trùng Toxoplasma gondii
Ký sinh trùng đơn bào Toxoplasma gondii là một trong những tác nhân truyền nhiễm từ động vật sang người phổ biến nhất trên thế giới [3]. Loại ký sinh trùng này có chu kỳ sống phức tạp, giai đoạn vô tính có thể diễn ra trong cơ thể của tất cả các loài động vật máu nóng, bao gồm các loài chim hoang dã [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã kiểm tra tình trạng nhiễm Toxoplasma gondii trên 216 cá thể chim hoang dã sống tự do bằng xét nghiệm huyết thanh học và sinh học phân tử [3]. Các nhà khoa học phát hiện 25 trên 216 con chim (chiếm 11,6%) dương tính với thử nghiệm kháng thể huỳnh quang IFAT với hiệu giá từ 1/20 đến 1/320 [3]. Đáng chú ý, 19 cá thể (chiếm 8,8%) dương tính với xét nghiệm PCR phát hiện DNA của Toxoplasma [3].
Nghiên cứu nhấn mạnh sự lưu hành diện rộng của mầm bệnh này ở các loài chim săn mồi và chim hoang dã, đồng thời cảnh báo rủi ro lây nhiễm cao khi xử lý, quản lý và tiêu thụ thịt hoặc nội tạng chim [3]. Khi ngâm nguyên con, nang kén ký sinh trùng nằm trong thớ cơ hoặc phủ tạng có thể tồn tại và gây bệnh cho người sử dụng rượu.
Rủi ro 3: Trứng giun sán và ký sinh trùng đường ruột
Tập tính ăn thịt sống và sinh sống ngoài môi trường tự nhiên khiến chim hoang dã mang tải lượng ký sinh trùng đường tiêu hóa rất cao [4]. Việc sơ chế cẩu thả, không làm sạch lông và ruột khiến các mầm mống này hòa lẫn vào rượu.
Một khảo sát năm 2014 thực hiện tại Bangladesh thu thập mẫu phân của chim nuôi và chim hoang dã bắt bằng lưới mờ từ tháng 4/2012 đến tháng 2/2013 [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa ở chim hoang dã bản địa là 20%, trong khi ở chim di cư lên đến 40% [4]. Trứng giun đũa Ascaridia spp. được tìm thấy phổ biến với mật độ từ 50 đến 900 trứng trong mẫu phân [4]. Các loài giun tròn khác như Capillaria spp. và Heterakis spp. cũng được xác định tồn tại trên cả chim hoang dã và chim nuôi [4].
Các loại trứng giun này có lớp vỏ dày, chịu đựng tốt điều kiện khắc nghiệt bên ngoài. Rượu thông thường khó phá vỡ cấu trúc bảo vệ của trứng giun sán trong thời gian ngắn.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Trong dân gian, rượu bìm bịp được truyền miệng như phương thuốc trị đau nhức xương khớp và suy nhược cơ thể. Tuy nhiên, các tác dụng này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm truyền khẩu, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người nhằm xác minh hoạt chất và liều lượng an toàn.
Ngược lại, các bằng chứng khoa học hiện tại chỉ ra rõ ràng rằng chim hoang dã là vật chủ lưu trữ của nhiều loài vi sinh vật gây bệnh [5][1]. Thậm chí, việc nuôi nhốt chim trong không gian chật hẹp cũng làm tăng mật độ mầm bệnh trong môi trường sống, gia tăng mức độ phơi nhiễm và nguy cơ mắc bệnh nhiễm trùng ở loài chim [5]. Đánh đổi sức khỏe để sử dụng một chế phẩm chưa rõ công hiệu và chứa đầy mầm bệnh là rủi ro không đáng có.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rượu bìm bịp
Hiểu lầm lớn nhất là cồn 40 độ có thể "tiệt trùng tuyệt đối mọi thứ". Cồn nồng độ cao chỉ có tác dụng ức chế hoặc làm biến tính một số protein vi khuẩn trên bề mặt mở, hoàn toàn bất lực trước nang kén ký sinh trùng và ấu trùng nằm sâu bên trong xương, tủy và ruột chim.
Một hiểu lầm khác là ngâm chim còn sống, để chim bài tiết tự nhiên trong hũ rượu rồi chết ngạt sẽ "bổ hơn". Hành vi này khiến nước tiểu, phân và chất thải tồn đọng trong lỗ huyệt và nội tạng chim hòa tan trực tiếp vào rượu, biến bình rượu thành môi trường nuôi cấy độc tố sinh học.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm người có bệnh nền mạn tính, bệnh nhân suy giảm miễn dịch, người già yếu tuyệt đối không sử dụng các loại rượu ngâm động vật hoang dã. Tiếp xúc với độc tố vi khuẩn hoặc mầm ký sinh trùng có thể dẫn tới nhiễm trùng huyết, viêm ruột cấp hoặc tổn thương gan mật nặng.
Những người có tiền sử bệnh gan, men gan cao, xơ gan hoặc bệnh tim mạch cần tránh xa rượu tự ngâm. Hàm lượng ethanol kết hợp cùng các độc chất hữu cơ chưa phân hủy từ xác chim sẽ khiến chức năng lọc của gan và thận bị quá tải nghiêm trọng.
Cách tiếp cận an toàn cho sức khỏe
Nếu người dân có nhu cầu cải thiện các bệnh lý cơ xương khớp hay suy nhược cơ thể, nên tìm đến các phương pháp y học chính thống hoặc thăm khám tại các bệnh viện y học cổ truyền uy tín. Các bài thuốc dược liệu có nguồn gốc thực vật được kiểm định rõ ràng luôn an toàn hơn việc ngâm động vật hoang dã trôi nổi.
Trong trường hợp chế biến thịt gia cầm hay chim nuôi thương phẩm, bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn lông, nội tạng, rửa sạch bằng nước muối loãng và nấu chín kỹ ở nhiệt độ sôi. Tuyệt đối không tự ý săn bắt, mua bán các loài chim rừng để làm rượu thuốc khi chưa qua kiểm dịch thú y.
Uống rượu ngâm động vật hoang dã nguyên con không mang lại sự bổ dưỡng thần kỳ như lời đồn mà còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn và ký sinh trùng đe dọa tính mạng. Người tiêu dùng cần tỉnh táo loại bỏ những thói quen ăn uống thiếu cơ sở khoa học để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
