Nhiều người truyền tai nhau rằng ngâm kỳ nam hoặc trầm hương với rượu mạnh rồi uống mỗi ngày có thể "chữa dứt điểm" bệnh viêm loét dạ dày, đau bụng hay khó tiêu. Đây là một ngộ nhận khá phổ biến, bắt nguồn từ quan niệm xem các loại gỗ thơm quý hiếm là phương thuốc trị bách bệnh cho đường ruột.
Tuy nhiên, việc dùng rượu ngâm kỳ nam để trị viêm loét đường tiêu hóa là hoàn toàn sai lầm về mặt y học. Chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy kỳ nam hay rượu ngâm loại gỗ này có khả năng làm lành vết loét dạ dày, ngược lại nồng độ cồn từ rượu còn gây tổn thương nghiêm trọng lớp niêm mạc đang bị viêm.
Lời đồn dân gian bắt nguồn từ đâu?
Trong đời sống, kỳ nam và trầm hương (Aquilariae Lignum Resinatum) từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền để giảm đau bụng, nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hóa [1]. Người xưa thường mài lấy bột hoặc hãm nước uống mỗi khi có triệu chứng đau quặn bụng.
Qua thời gian, thói quen ngâm dược liệu vào rượu để bảo quản và bồi bổ đã biến tướng thành phương pháp "rượu kỳ nam chữa đau dạ dày". Rất nhiều người lầm tưởng cảm giác ấm nóng sau khi uống một ngụm rượu thuốc nhỏ là dấu hiệu bệnh đang thuyên giảm, từ đó tin rằng rượu kỳ nam có thể làm lành ổ loét hay diệt khuẩn gây hại dạ dày.
Cơ chế thực tế: Kỳ nam tác động lên cơ trơn tiêu hóa như thế nào?
Thực tế, tác dụng sinh học thực sự của kỳ nam trên hệ tiêu hóa không nằm ở việc làm lành vết thương niêm mạc, mà liên quan đến việc làm giãn và giảm co thắt cơ trơn [1]. Khi hệ tiêu hóa bị co bóp quá mức, người bệnh sẽ cảm thấy quặn bụng hoặc nôn trớ [1].
Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất từ kỳ nam (Aquilariae Lignum Resinatum) có tác dụng chống co thắt cơ trơn tiêu hóa thông qua ba con đường sinh học chính: ức chế thụ thể muscarinic, ngăn chặn dòng canxi đi vào tế bào cơ và thúc đẩy giải phóng oxit nitric (NO) [1]. Việc ức chế dòng canxi (Ca2+) của kỳ nam tạo ra tác động làm giãn cơ tương tự cơ chế của thuốc điều trị tim mạch verapamil [1]. Nhờ các cơ chế này, kỳ nam làm dịu sự co rút của các đoạn ruột đang bị kích thích quá mức [1].
Bằng chứng khoa học về tác động chống co thắt
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã làm sáng tỏ chi tiết tác động của chiết xuất methanol từ kỳ nam (Aquilariae Lignum Resinatum) đối với hoạt động co bóp tiêu hóa cả trên mô hình động vật sống lẫn mô cô lập [1].
Ở thử nghiệm trên động vật sống (in vivo), các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chuột nhắt trắng trưởng thành dòng KM, gồm cả chuột bình thường và chuột bị gây tăng co bóp ruột bằng hoạt chất neostigmine [1]. Động vật được cho dùng chiết xuất kỳ nam với dải liều 200–800 mg/kg [1]. Kết quả ghi nhận ở liều 800 mg/kg, chiết xuất kỳ nam đã làm giảm đáng kể tốc độ làm rỗng dạ dày xuống còn 70,82 ± 9,81% (so với nhóm neostigmine là 91,40 ± 7,81%) và giảm tốc độ vận chuyển qua ruột non xuống còn 42,82 ± 3,82% (so với nhóm neostigmine là 85,53 ± 5,57%) [1]. Điều này chứng minh kỳ nam làm chậm lại nhu động đường tiêu hóa khi hệ thống này bị kích thích quá độ [1].
Ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), các nhà khoa học dùng đoạn ruột hỗng tràng cô lập của chuột cống Wistar [1]. Các mẫu mô này được gây co thắt nhân tạo bằng acetylcholine (ACh) và muối KCl [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất kỳ nam (nồng độ 0,2–1,6 mg/mL) làm giảm các cơn co thắt phụ thuộc vào nồng độ, với nồng độ hiệu quả một nửa (EC50) lần lượt là 0,35 mg/mL (đối với ACh) và 0,32 mg/mL (đối với KCl) [1]. Khi sử dụng chất ức chế men tổng hợp oxit nitric (L-NAME), tác dụng chống co thắt của kỳ nam bị chặn lại, khẳng định oxit nitric đóng vai trò trung gian trong hoạt động này [1].
Cần lưu ý rằng đây là nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên mô tả toàn diện tác động của kỳ nam lên nhu động tiêu hóa, nhưng toàn bộ thử nghiệm mới chỉ dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt và mẫu mô ruột cô lập, chưa hề được thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh [1].
Vì sao uống rượu ngâm kỳ nam làm loét dạ dày nặng thêm?
Sự nhầm lẫn tai hại nhất là đồng nhất việc "giảm đau do giãn cơ" với "chữa lành tổn thương viêm loét". Cơn đau quặn bụng có thể tạm thời dịu đi do cơ ruột được thả lỏng, nhưng ổ loét niêm mạc bên dưới vẫn tồn tại nguyên vẹn [1].
Nguy hiểm hơn, việc dùng dung môi là rượu để ngâm kỳ nam sẽ biến bài thuốc thành con dao hai lưỡi. Cồn ethanol là tác nhân phá hủy trực tiếp hàng rào chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, kích thích tăng tiết axit dịch vị và gây sung huyết mô. Uống rượu ngâm kỳ nam khi đang bị viêm loét dạ dày sẽ làm vết loét lan rộng, tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác trên lá cây trầm hương (Aquilaria crassna) cho thấy chiết xuất lá có hoạt tính hạ đường huyết, chống oxy hóa trên chuột tiểu đường type 2 [2], hoặc hạ sốt và giảm đau trên chuột thực nghiệm [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2012 cũng chỉ ra rằng chiết xuất liều 800 mg/kg hoàn toàn không có tác dụng kháng viêm ở mô hình phù chân chuột [3]. Điều này củng cố thêm rằng các thành phần từ loài cây này không mang đặc tính chống viêm thực thể để có thể làm "lành" các vết loét nhiễm trùng hay tổn thương viêm mô.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người nghĩ rằng các loại gỗ quý như kỳ nam chứa nhiều dược chất tự nhiên thì dùng cách nào cũng tốt. Sự thật là chiết xuất dùng trong phòng thí nghiệm được chuẩn hóa bằng dung môi chuyên dụng với liều lượng chính xác [1], hoàn toàn khác với việc ngâm một khúc gỗ thô vào bình rượu trắng tại nhà.
Một sai lầm khác là dùng rượu kỳ nam để trị chứng khó tiêu, đầy hơi. Như nghiên cứu năm 2018 đã chứng minh, chiết xuất kỳ nam làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và giảm tốc độ vận chuyển ở ruột non [1]. Nếu người bệnh đang bị ứ trệ tiêu hóa, đầy chướng bụng mà sử dụng chất làm giảm nhu động dạ dày, tình trạng ứ đọng thức ăn sẽ càng trở nên nghiêm trọng hơn.
Ai cần thận trọng?
Người mắc bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản, viêm trợt niêm mạc tuyệt đối không nên sử dụng các loại rượu ngâm, bao gồm cả rượu ngâm kỳ nam. Rượu mạnh sẽ kích thích trực tiếp lên vùng niêm mạc tổn thương, gây đau rát dữ dội và cản trở quá trình phục hồi tự nhiên của cơ thể.
Những người đang bị táo bón kinh niên, chậm tiêu hóa hoặc tắc nghẽn cơ học đường tiêu hóa cũng không nên tự ý dùng các chế phẩm chứa kỳ nam. Do đặc tính làm giảm co bóp và làm chậm quá trình vận chuyển qua ruột của chiết xuất kỳ nam [1], việc sử dụng có thể khiến triệu chứng chướng bụng, táo bón thêm nặng nề.
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào về độ an toàn hay hiệu quả của kỳ nam trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu y khoa hiện có chỉ giới hạn trên mô hình động vật thí nghiệm như chuột cống và chuột nhắt [1]. Nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên sử dụng bất kỳ chế phẩm kỳ nam nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người dân không nên tự ý thu hái hay mua các loại kỳ nam, trầm hương trôi nổi trên thị trường để ngâm rượu uống nhằm mục đích chữa bệnh. Kỳ nam tự nhiên vô cùng hiếm và đắt đỏ, thị trường tràn ngập hàng giả tẩm ướp hóa chất tạo mùi rất nguy hiểm cho sức khỏe khi uống vào đường tiêu hóa.
Nếu gặp phải các vấn đề về tiêu hóa kéo dài như đau thượng vị, ợ chua, nôn trớ hay đi ngoài phân đen, người bệnh cần đến bệnh viện để được nội soi tiêu hóa và chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Chỉ có phác đồ y khoa chính thống mới giải quyết được tận gốc tình trạng viêm loét dạ dày và các rối loạn chức năng tiêu hóa.
Rượu ngâm kỳ nam không phải là thuốc chữa bệnh dạ dày. Những tác dụng sinh học giãn cơ của kỳ nam mới chỉ được ghi nhận trong phòng thí nghiệm trên loài gặm nhấm [1]. Sử dụng rượu ngâm một cách mù quáng chỉ khiến tổn thương đường ruột thêm trầm trọng và làm mất đi thời gian điều trị vàng của bệnh nhân.
