Nhiều gia đình có thói quen hái các loại lá cây kiểng trong vườn hoặc thu hái thảo dược vườn nhà phơi khô để hãm trà uống giải nhiệt hằng ngày. Trong số đó, cây thông lá hán (tên khoa học Podocarpus macrophyllus) là loài cây cảnh quen thuộc thường thấy ở sân vườn, công viên hoặc các bộ sưu tập cây thế bonsai. Không ít người truyền tai nhau rằng lá của loài cây này có thể nấu nước uống nhằm bồi bổ sức khỏe, kháng viêm hoặc hỗ trợ phòng ngừa bệnh tật.
Tuy nhiên, các dữ liệu dược lý hiện nay cho thấy người dân tuyệt đối không nên tùy tiện dùng lá thông lá hán làm nước uống hằng ngày. Đặc biệt, có ba nhóm đối tượng đối diện rủi ro sức khỏe rất lớn nếu tự ý sử dụng: phụ nữ mang thai, người bị suy giảm chức năng gan và người mắc bệnh lý về thận. Việc sử dụng dịch chiết thảo dược chưa qua kiểm chứng lâm sàng có thể dẫn đến gánh nặng chuyển hóa và những tác động bất lợi khó lường trước.
Thói quen dùng trà cây cảnh và những nhầm lẫn tai hại
Thông lá hán là loài thực vật hạt trần thuộc họ Thông tre (Podocarpaceae), được trồng phổ biến tại các nước châu Á để làm cảnh. Do hình dáng thanh nhã và lá xanh quanh năm, nhiều người lầm tưởng lá thông lá hán cũng lành tính tương tự như lá trà xanh hoặc các loại lá vối, lá sen quen thuộc. Thói quen sử dụng lá tươi hoặc lá tự phơi khô hãm nước sôi uống xuất phát từ tâm lý ưa chuộng các loại nước lá tự nhiên không hóa chất bảo quản.
Thực tế, cây cối trong tự nhiên luôn tổng hợp các hợp chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp nhằm tự bảo vệ trước sâu bệnh và điều kiện môi trường bất lợi. Không phải loài cây cảnh nào cũng an toàn để tiêu thụ qua đường tiêu hóa của con người. Đối với thông lá hán, các bằng chứng khoa học cho thấy lá cây này chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học rất mạnh, không phù hợp để sử dụng như một thức uống giải khát thông thường.
Thành phần hóa thực vật trong lá thông lá hán có gì?
Các nghiên cứu sinh học phân tử đã phân tích cấu trúc di truyền lạp thể của loài thông lá hán (Podocarpus macrophyllus) nhằm tìm hiểu đặc điểm phát sinh loài của nó [1]. Cụ thể, bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của loài cây này có chiều dài 134.239 cặp base, với hàm lượng GC đạt 37,0% và mã hóa tổng cộng 120 gen, bao gồm 34 gen tRNA, 4 gen rRNA cùng 82 gen mã hóa protein [1]. Về mặt quan hệ tiến hóa, thông lá hán có mối liên hệ gần gũi nhất với loài Podocarpus longifoliolatus [1].
Về mặt hóa học, một công bố năm 2023 khi khảo sát các loài thuộc chi Podocarpus đã phát hiện lá thông lá hán chứa hàm lượng đáng kể các hợp chất chuyển hóa thứ cấp [2]. Loài cây này chứa nhiều nhóm chất terpenoid cũng như các chất chống oxy hóa tự nhiên [2]. Qua kỹ thuật phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC/MS), hợp chất beta-caryophyllene được xác định là thành phần chuyển hóa chung xuất hiện ở lá thông lá hán cùng các loài họ hàng của nó [2].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn ghi nhận trong chiết xuất của lá Podocarpus macrophyllus có chứa hoạt chất Taxol - một hợp chất thường được biết đến với hoạt tính ức chế phân chia tế bào [2]. Trong các thử nghiệm hóa sinh, Taxol chiết xuất từ một số loài thuộc chi này có khối lượng phân tử 854,6 m/z và thể hiện độc tính tế bào đối với nhiều dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, bao gồm tế bào ung thư biểu mô đại trực tràng HCT-116, ung thư gan HepG-2 và ung thư vú MCF-7 [2]. Ngoài ra, chiết xuất methanol từ lá thông lá hán còn thể hiện hoạt tính ức chế vi khuẩn đa kháng thuốc như Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Streptococcus pyogenes, Staphylococcus aureus và các chủng vi nấm như Aspergillus fumigatus, Candida albicans phụ thuộc vào nồng độ [2].
Bằng chứng khoa học mới dừng ở ống nghiệm và động vật
Mặc dù các hợp chất trong lá thông lá hán cho thấy một số tác dụng kháng khuẩn hoặc ức chế tế bào trong phòng thí nghiệm, người dân cần hiểu rõ khoảng cách rất lớn giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và việc uống trà thực tế. Trong một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên động vật, các nhà khoa học đã dùng chiết xuất methanol từ lá của ba loài Podocarpus, trong đó có Podocarpus macrophyllus, để thử nghiệm trên chuột bị nhiễm ký sinh trùng Cryptosporidium parvum [3]. Phân tích quang phổ cho thấy chiết xuất lá chứa hàm lượng các hợp chất phenolic và flavonoid đáng kể [3].
Kết quả trên chuột thí nghiệm ghi nhận chiết xuất lá thông lá hán giúp làm giảm đáng kể số lượng nang trứng ký sinh trùng đào thải qua phân chuột so với nhóm đối chứng không điều trị (giá trị P < 0,001) [3]. Kiểm tra mô bệnh học các mẫu mô hồi tràng và đại tràng của chuột cũng ghi nhận những dấu hiệu cải thiện tổn thương viêm [3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng đây là thử nghiệm trên loài gặm nhấm với dịch chiết cồn methanol được định chuẩn, hoàn toàn không phải là thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người uống nước sắc hãm bằng nước sôi thông thường [3].
Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm đánh giá độ an toàn hay hiệu quả của việc uống trà lá thông lá hán. Mọi đặc tính dược lý được quan sát thấy mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào ống nghiệm hoặc động vật thí nghiệm [2], [3]. Việc chuyển từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm sang ứng dụng thực tế trên người đòi hỏi các bước kiểm tra độc tính cấp tính, độc tính bán trường diễn và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.
Phụ nữ mang thai: Nguy cơ co bóp tử cung và sẩy thai
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối tránh xa việc uống trà lá thông lá hán là phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ. Trong y văn thế giới, việc phụ nữ tự ý dùng các loại thảo dược không rõ nguồn gốc hoặc thảo dược dân gian khi có thai là nguyên nhân dẫn đến nhiều biến cố sản khoa nghiêm trọng [4]. Một nghiên cứu đa quốc gia quy mô lớn công bố năm 2016 chỉ ra rằng có một tỷ lệ đáng lo ngại phụ nữ mang thai đã sử dụng các loại thảo dược thuộc nhóm chống chỉ định hoặc cần hết sức thận trọng [4].
Phần lớn các loại thảo mộc bị chống chỉ định trong thai kỳ đều có đặc tính gây co thắt tử cung mạnh hoặc có tác dụng thúc đẩy kinh nguyệt (emmenagogue), làm gia tăng nguy cơ sẩy thai, sinh non hoặc gây hại trực tiếp cho sự phát triển của thai nhi [4]. Dù người dùng thường cho rằng thảo dược tự nhiên là vô hại, các hợp chất hữu cơ phức tạp trong lá cây có thể tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn của tử cung [4].
Đối với lá thông lá hán, hiện nay chưa có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu an toàn nào được thực hiện trên phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, việc chứa các hợp chất có hoạt tính chống tăng sinh tế bào mạnh tương tự như Taxol cùng các phức hợp terpenoid nồng độ cao [2] khiến thảo mộc này trở thành một mối nguy cơ tiềm tàng cho thai nhi. Trong giai đoạn hình thành và phát triển phôi thai, các tế bào phân chia liên tục; việc phơi nhiễm với các chất gây ức chế tế bào hoặc kích thích cơ trơn có thể để lại dị tật bẩm sinh hoặc chấm dứt thai kỳ ngoài ý muốn. Do đó, thai phụ tuyệt đối không được hãm lá thông lá hán uống thử dưới bất kỳ hình thức nào.
Người suy gan: Gánh nặng chuyển hóa các hợp chất phức tạp
Nhóm đối tượng thứ hai cần tránh sử dụng nước hãm lá thông lá hán là những bệnh nhân mắc các bệnh lý về gan, chẳng hạn như viêm gan virus, gan nhiễm mỡ nặng, xơ gan hoặc người đã được chẩn đoán suy giảm chức năng gan. Gan là cơ quan giải độc và chuyển hóa trung tâm của cơ thể, chịu trách nhiệm xử lý các hợp chất lạ (xenobiotics) được đưa vào từ đường ăn uống.
Lá thông lá hán chứa nhiều thành phần hóa học phức tạp, bao gồm terpenoid, dẫn xuất Taxol, flavonoid và các polyphenol [2], [3]. Các phân tử này khi vào cơ thể đều phải đi qua hệ thống enzym chuyển hóa của tế bào gan (đặc biệt là hệ enzym Cytochrome P450) để được biến đổi thành dạng ít độc hơn trước khi đào thải. Khi tế bào gan đã bị tổn thương hoặc men gan đang tăng cao, khả năng chuyển hóa các hợp chất phức tạp này bị suy giảm trầm trọng.
Nếu người suy gan uống nước lá thông lá hán đậm đặc, các chất chuyển hóa thứ cấp có thể tích tụ lại trong mô, làm gia tăng độc tính trực tiếp lên tế bào gan. Trong nghiên cứu phòng thí nghiệm, các hoạt chất trong chiết xuất của loài cây này từng thể hiện độc tính làm bất hoạt các dòng tế bào gan HepG-2 [2]. Mặc dù thí nghiệm đó nhằm mục đích kiểm tra khả năng ức chế tế bào khối u, điều này cũng cảnh báo rằng các hợp chất trong lá có độc lực tế bào nhất định và có thể gây hại cho các mô gan bình thường đang bị suy yếu.
Người suy thận: Nguy cơ tổn thương cơ quan bài tiết
Nhóm đối tượng thứ ba phải hết sức thận trọng và kiên quyết tránh xa loại trà này là người bị suy thận mạn tính hoặc có tiền sử suy giảm chức năng lọc cầu thận. Thận cùng với gan tạo thành trục bài tiết chủ đạo giúp lọc các chất cặn bã và sản phẩm chuyển hóa ra khỏi máu để đào thải qua nước tiểu.
Khi các hợp chất phenol, tinh dầu terpenoid và các thành phần chuyển hóa khác trong lá thông lá hán được gan chuyển hóa, các sản phẩm sau biến đổi sẽ đi thẳng đến thận [2], [3]. Ở những người có chức năng thận bình thường, các đơn vị nephron có thể xử lý và đào thải các phân tử này. Nhưng với bệnh nhân suy thận, tốc độ lọc cầu thận (eGFR) giảm sút khiến các hoạt chất hoặc chất chuyển hóa thứ cấp tồn đọng trong máu lâu hơn bình thường, dẫn tới hiện tượng ngộ độc toàn thân.
Ngoài ra, việc tự ý uống các loại nước hãm lá cây rừng, lá cây cảnh phơi khô mà không kiểm soát được hàm lượng kali, khoáng chất hay các tạp chất có thể làm tăng gánh nặng thẩm thấu đột ngột lên ống thận. Điều này có thể kích hoạt tổn thương thận cấp tính trên nền bệnh thận mạn, đẩy nhanh tiến trình suy thận và khiến người bệnh phải can thiệp lọc máu sớm hơn.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà lá cây làm thuốc
Một hiểu lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "cây cối tự nhiên hái trong vườn luôn lành tính, nếu không bổ cũng không gây hại". Thực tế sinh học chứng minh rằng nhiều loài thực vật chứa độc tố tự nhiên nguy hiểm để tự vệ. Việc thiếu các triệu chứng ngộ độc cấp tính ngay sau khi uống không có nghĩa là loại lá đó an toàn; các chất độc có thể gây tổn thương âm thầm đến nhu mô gan và thận qua thời gian dài tích lũy.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng kháng khuẩn hoặc ức chế tế bào trong ống nghiệm với khả năng "chữa bệnh" khi uống vào bụng. Dữ liệu khoa học cho thấy chiết xuất lá thông lá hán kháng được một số vi khuẩn hay ức chế tế bào trong đĩa thí nghiệm [2], hoặc giảm nang ký sinh trùng trên chuột [3]. Tuy nhiên, để đạt được nồng độ có tác dụng như trong phòng thí nghiệm, lượng dịch chiết cần dùng có thể vượt xa ngưỡng an toàn cho cơ thể người. Nước sôi hãm trà thông thường cũng không thể chiết xuất đúng các tỷ lệ hoạt chất giống như các dung môi hữu cơ chuyên dụng trong nghiên cứu khoa học [2], [3].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể tự ý phối hợp các loại lá cây để tăng cường công dụng. Các tương tác hóa học giữa các thành phần khác nhau trong thảo mộc có thể làm thay đổi hoàn toàn tính chất bài tiết, gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc tây y mà người bệnh đang sử dụng để điều trị bệnh nền.
Hướng dẫn áp dụng và lời khuyên bảo vệ sức khỏe
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân không nên tự ý hái lá thông lá hán hay bất kỳ bộ phận nào của cây cảnh này để hãm nước uống, phơi khô làm trà hoặc đun nước tắm, rửa mà chưa có sự hướng dẫn chuyên môn. Các đặc tính hóa học và dược lý của thông lá hán hiện mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu hóa thực vật và khảo nghiệm trên động vật, tế bào [2], [3]. Hiện chưa có liều dùng khuyến nghị, thời điểm uống an toàn hay quy trình bào chế đạt chuẩn y tế cho loài cây này ở người.
Đối với nhu cầu giải khát và thanh nhiệt cơ thể hằng ngày, người dân nên lựa chọn các loại thảo mộc truyền thống đã được chứng minh an toàn qua nhiều thế hệ và có quy chuẩn rõ ràng như lá trà xanh, atiso, hoa cúc, hoặc đơn giản là uống đủ nước lọc. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ nước và lối sống vận động hợp lý luôn là nền tảng tốt nhất cho sức khỏe mà không cần phụ thuộc vào những loại lá cây lạ chưa rõ nguồn gốc.
Đối với phụ nữ đang có kế hoạch sinh con hoặc đang mang thai, người mắc các bệnh nền mạn tính về gan và thận, nguyên tắc bất biến là luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ loại nước lá, thực phẩm chức năng hay thảo dược nào vào thực đơn. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng, buồn nôn, mẩn ngứa, vàng mắt hoặc tiểu tiện bất thường sau khi lỡ uống nước lá lạ, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.
Tóm lại, cây thông lá hán là cây cảnh có giá trị thẩm mỹ cao nhưng không phải là nguồn nguyên liệu an toàn để tự pha chế thức uống bồi bổ. Các nghiên cứu hiện tại chỉ ghi nhận hoạt tính sinh học trong điều kiện thí nghiệm cô lập [2], [3], trong khi rủi ro kích thích tử cung ở thai phụ [4] và gánh nặng bài tiết trên gan thận là rất thực tế. Người dân cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, tuân thủ hướng dẫn khoa học và chỉ dùng thuốc hay thảo dược theo chỉ định của cán bộ y tế.
