Nguy cơ tổn thương gan từ thăng ma: Sự thật và mức độ rủi ro

Nỗi lo tổn thương gan từ thảo dược quen thuộc

Nhiều người tìm đến các sản phẩm thảo dược chứa chiết xuất thăng ma (Cimicifuga) như một giải pháp tự nhiên giúp điều hòa nội tiết tố hoặc giảm các triệu chứng thời kỳ mãn kinh [1, 2]. Tâm lý chuộng dùng thảo mộc vì nghĩ rằng nguồn gốc thiên nhiên luôn lành tính khiến không ít người sử dụng dài ngày mà không hề theo dõi sức khỏe ^[1]. Tuy nhiên, các báo cáo lâm sàng và bằng chứng độc tính gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tổn thương gan khi sử dụng dược liệu này [1, 2].

Thực tế, chiết xuất thăng ma có thể gây ngộ độc gan, dù nguyên nhân chính xác và cơ chế gây tổn thương vẫn đang tiếp tục được làm rõ ^[2]. Các tổn thương gan do thảo mộc (HILI) liên quan đến thăng ma dao động từ mức độ nhẹ đến viêm gan cấp tính, đòi hỏi người dùng phải cực kỳ thận trọng và chủ động kiểm tra chức năng gan định kỳ [2, 3].

Cơ chế tác động và những nguy cơ tiềm ẩn ở cấp độ tế bào

Từ khoảng năm 2000, nhiều trường hợp ghi nhận tổn thương gan liên quan đến chiết xuất thăng ma đen đã xuất hiện tại Mỹ, Úc và các quốc gia châu Âu ^[2]. Quá trình tìm hiểu nguyên nhân cho thấy phản ứng gan này có thể mang tính chất dị ứng đặc ứng (idiosyncratic hepatotoxicity), tức phản ứng bất lợi không thể đoán trước tùy thuộc cơ địa ^[3].

Ở mức độ vi mô, chiết xuất thăng ma được phát hiện có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động của bào quan ty thể – nhà máy năng lượng của tế bào gan ^[3]. Khi ty thể bị suy yếu khả năng oxy hóa chất béo và phosphoryl hóa oxy hóa, tế bào gan mất cân bằng năng lượng dẫn đến chết theo chương trình (apoptosis) ^[3]. Bên cạnh đó, các biến đổi chuyển hóa axit amin và năng lượng do các hợp chất triterpenoid trong thăng ma gây ra cũng góp phần lý giải tình trạng suy giảm chức năng gan trên lâm sàng ^[4].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm nói gì?

Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2021 đã ghi nhận tình trạng tổn thương gan cấp tính ở một phụ nữ 40 tuổi ^[1]. Bệnh nhân sử dụng kết hợp hai loại thảo dược là thăng ma đen (Cimicifuga racemosa) và trắc bách diệp tây (Thuja occidentalis) nhằm mục đích hỗ trợ khả năng sinh sản ^[1]. Qua đánh giá bằng thang đo RUCAM chuẩn hóa, bệnh nhân không có tiền sử bệnh gan hay yếu tố nguy cơ nào khác trước đó ^[1]. Sau khi ngừng sử dụng toàn bộ các chế phẩm thảo dược này, các triệu chứng của bệnh nhân biến mất hoàn toàn và men gan (transaminitis) hồi phục rõ rệt ^[1].

Để tìm hiểu sâu hơn về cơ chế, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2007 đã thử nghiệm chiết xuất cồn thăng ma (Cimicifuga racemosa) trên tế bào HepG2 và chuột cống ^[3]. Trên tế bào gan HepG2 cô lập, độc tính tế bào xuất hiện rõ ở nồng độ từ 75 microg/mL trở lên ^[3]. Quá trình oxy hóa beta của ty thể bị ức chế ở nồng độ từ 10 microg/mL, điện thế màng ty thể giảm ở mức từ 100 microg/mL và chu trình phosphoryl hóa oxy hóa bị cản trở ở nồng độ từ 300 microg/mL ^[3]. Khi cho chuột uống chiết xuất này, hình ảnh thoái hóa mỡ dạng hạt nhỏ (microvesicular steatosis) được quan sát thấy ở liều lớn hơn 1.000 mg/kg thể trọng ^[3].

Một nghiên cứu chuyển hóa năm 2012 khảo sát hoạt chất Cimicidol-3-O-beta-d-xyloside (CX) – một triterpenoid chính chiết xuất từ thân rễ thăng ma ^[4]. Chuột cống cái SD được cho uống CX liều 50 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 7 ngày ^[4]. Dù các chỉ số sinh hóa máu gồm ALT, AST, ALP, ure và creatinine chưa biến đổi bất thường, phân tích cộng hưởng từ hạt nhân (1H NMR) cho thấy CX gây rối loạn chuyển hóa năng lượng và axit amin ở cả nước tiểu, huyết thanh và gan ^[4]. Đáng chú ý, nồng độ taurine, betaine, trimethylamine-N-oxide (TMAO) tăng cao, trong khi nồng độ glucose và lactate tại mô gan bị sụt giảm ^[4].

Nghiên cứu độc tính năm 2022 tiếp tục chỉ ra rủi ro đến từ việc lẫn tạp rễ sợi của cây thăng ma Dahuria (Cimicifuga dahurica) ^[2]. Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày trên động vật, nhóm dùng dịch chiết rễ sợi (FRC) làm tăng đáng kể số lượng bạch cầu, chỉ số men gan ALP, ALT, AST cùng nồng độ bilirubin và cholesterol toàn phần (p < 0.05) ^[2]. Mô gan xuất hiện tình trạng thoái hóa hạt và thoái hóa bong bóng trên diện rộng, kèm theo sự gia tăng biểu hiện p-NF-kB trong nhân tế bào gan theo liều lượng ^[2]. Trên tế bào L-02, chỉ số IC50 gây độc của rễ sợi là 1,26 mg/mL, độc tính cao hơn một chút so với thân rễ là 1,417 mg/mL ^[2].

Mặt khác, một nghiên cứu công bố năm 2025 về thành phần polysaccharide CHP-N-1 phân lập từ cây thăng ma lá tú cầu (Cimicifuga heracleifolia) lại ghi nhận tác dụng bảo vệ tế bào gan HepG2 và giảm tổn thương gan do hóa chất CCl4 trên mô hình thực nghiệm thông qua kích hoạt con đường tín hiệu TLR4/NF-kappaB ^[5]. Dù vậy, kết quả này chỉ giới hạn ở một polysaccharide tinh khiết trong ống nghiệm và mô hình động vật, không đồng nghĩa với việc các chế phẩm thăng ma thô hoặc chiết xuất cồn trên thị trường là an toàn cho gan [1, 4].

Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng dược liệu thăng ma

Sai lầm phổ biến nhất của người dùng là đánh đồng thảo dược thiên nhiên với sự an toàn tuyệt đối ^[1]. Nhiều người tự ý mua các chế phẩm thăng ma để trị bốc hỏa, điều hòa kinh nguyệt hoặc hỗ trợ sinh sản mà không tìm hiểu kỹ khuyến cáo kèm theo ^[1]. Việc gắn mác tự nhiên khiến nhiều bệnh nhân chủ quan không thông báo cho bác sĩ điều trị về các loại thảo dược mình đang uống ^[1].

Một vấn đề nghiêm trọng khác nằm ở khâu chế biến và chất lượng dược liệu trôi nổi trên thị trường ^[2]. Thân rễ thăng ma (rhizome) là bộ phận chính được sử dụng, nhưng do nguồn cung khan hiếm, sản phẩm thương mại thường bị trộn lẫn cả rễ sợi nhỏ (fibrous roots) mà không qua sơ chế loại bỏ ^[2]. Rễ sợi chứa nhiều saponin và hợp chất phenolic với mức độ gây độc tế bào và độc tính trên gan cao hơn, gây ra các biến đổi bệnh lý nghiêm trọng tại mô gan nếu sử dụng dài ngày ^[2].

Ai cần đặc biệt thận trọng với thăng ma?

Những người có tiền sử bệnh gan, người đang điều trị các bệnh lý mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thăng ma ^[1]. Phụ nữ sử dụng thăng ma đen để hỗ trợ sinh sản hoặc cải thiện các triệu chứng tiền mãn kinh cũng cần hết sức cảnh giác, đặc biệt không nên tự ý phối hợp nhiều thảo dược cùng lúc như thăng ma với trắc bách diệp tây khi chưa có chỉ định ^[1].

Do các nghiên cứu độc tính chỉ ra nguy cơ thoái hóa tế bào gan và tổn thương gan cấp tính, bất kỳ ai dùng thảo dược này kéo dài cũng cần được đánh giá chức năng gan cẩn thận [1, 2, 3]. Ngoài ra, cần lưu ý rằng bằng chứng bảo vệ gan từ polysaccharide mới chỉ được thử nghiệm ở mức độ tiền lâm sàng trên động vật và tế bào đối với tổn thương do hóa chất CCl4, chưa có kiểm chứng an toàn hay khuyến cáo sử dụng trên bệnh nhân mắc bệnh gan ^[5].

Cách dùng thảo mộc an toàn và phòng ngừa rủi ro ngộ độc

Để bảo vệ lá gan khi có nhu cầu sử dụng các chế phẩm từ thăng ma, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, đạt tiêu chuẩn kiểm định rõ ràng ^[2]. Quy trình bào chế chuẩn mực đòi hỏi phải loại bỏ triệt để phần rễ sợi để hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm độc tố ^[2].

Trong suốt thời gian sử dụng thảo dược, cần chủ động theo dõi các dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, chán ăn, buồn nôn, đau tức hạ sườn phải hoặc vàng da, vàng mắt ^[1]. Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng nghi ngờ nào, việc đầu tiên cần làm là dừng ngay sản phẩm và đến cơ sở y tế để xét nghiệm chức năng gan ^[1]. Chủ động thông báo cho nhân viên y tế danh sách các loại thực phẩm bổ sung đang dùng là yếu tố sống còn giúp chẩn đoán và xử trí kịp thời các ca tổn thương gan do thảo dược ^[1].

Lời khuyên giúp sử dụng thảo dược cân bằng, an toàn

Dược liệu thăng ma mang lại nhiều ứng dụng trong y học cổ truyền và hỗ trợ sức khỏe sinh sản, nhưng nguy cơ tổn thương gan liên quan đến chiết xuất thảo dược này là hoàn toàn có thật [1, 2]. Để bảo vệ sức khỏe bản thân, người dùng không nên lạm dụng các sản phẩm bổ sung trong thời gian dài mà thiếu sự giám sát y khoa. Việc lắng nghe cơ thể, kiểm tra men gan định kỳ và thảo luận cùng bác sĩ chuyên khoa là cách tốt nhất để cân bằng giữa lợi ích điều trị và an toàn cho lá gan.