Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo tương tác thuốc tây
Nhiều người bệnh tại Việt Nam có thói quen sử dụng thêm các loại cây cỏ, thảo dược truyền thống song song với đơn thuốc tây y để bồi bổ cơ thể hoặc hỗ trợ điều trị bệnh mạn tính. Trong đó, tam thất nam là vị thảo dược quen thuộc, thường được người dân tìm mua và sử dụng với hy vọng tăng cường sức khỏe, hỗ trợ tiêu viêm hay điều hòa huyết dịch. Tuy nhiên, sự kết hợp tùy tiện giữa thảo dược tự nhiên và các thuốc hóa dược đặc trị đang làm dấy lên những mối lo ngại lớn về an toàn sử dụng thuốc.
Khi người bệnh đang phải điều trị bằng các nhóm thuốc tây có khoảng điều trị hẹp như thuốc chống đông máu hay thuốc điều trị tăng huyết áp, việc tự ý bổ sung dược liệu có thể mang lại những hệ lụy khó lường. Rất nhiều trường hợp người bệnh không hề thông báo cho bác sĩ điều trị về các vị thuốc thảo dược mà mình tự ý mua uống thêm hàng ngày [1]. Sự thiếu hụt trao đổi thông tin này khiến nguy cơ xuất hiện các tương tác bất lợi tăng cao mà cả người bệnh lẫn thầy thuốc đều không kịp thời phát hiện [1].
Uống cùng thuốc tây: Bằng chứng khoa học nói gì về tam thất nam?
Để trả lời thẳng thắn cho thắc mắc liệu uống tam thất nam cùng thuốc chống đông hay thuốc hạ áp có gây nguy cơ xuất huyết hay không: Hiện chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào trong các dữ liệu y khoa được đối chiếu trực tiếp trên vị thuốc tam thất nam khi phối hợp với thuốc tây. Toàn bộ các cơ sở dữ liệu y học hiện có tập trung phân tích trên các tương tác của thuốc chống đông máu đường uống và các nhóm thuốc điều trị tim mạch, huyết áp nói chung [2], [3], [1].
Chính vì chưa có dữ liệu nghiên cứu trực tiếp trên tam thất nam, người bệnh không thể kết luận rằng vị thuốc này là "lành tính" hay an toàn tuyệt đối khi dùng chung với các thuốc điều trị của tây y. Ngược lại, các bằng chứng dược lý học lâm sàng đã xác nhận rằng nhóm thuốc chống đông máu là nhóm thuốc có nguy cơ gây ra biến cố bất lợi rất cao khi xảy ra tương tác [2]. Do đó, bất kỳ chất bổ sung hay thảo dược nào chưa rõ mức độ tương tác đều cần được coi là một yếu tố rủi ro tiềm ẩn đối với việc kiểm soát đông máu và huyết áp.
Cơ chế tương tác thuốc: Vì sao thuốc chống đông dễ bị xáo trộn?
Thuốc chống đông là những dược chất có khả năng làm chậm lại hoặc thậm chí hủy bỏ tiến trình đông máu tự nhiên của cơ thể để ngăn chặn sự hình thành cục máu đông [4]. Hoạt lực và thời gian tác dụng của các loại thuốc chống đông đường uống chịu sự chi phối của rất nhiều yếu tố phức tạp, bao gồm các loại thuốc dùng kèm, thể tạng cơ thể, các tác nhân vật lý và tình trạng bệnh lý nền [4]. Quá trình tương tác giữa thuốc chống đông và các hoạt chất khác có thể diễn ra ở nhiều cấp độ sinh học khác nhau trong cơ thể [4].
Cụ thể, sự can thiệp có thể xuất hiện ngay tại đường ruột làm thay đổi khả năng hấp thu, diễn ra tại huyết tương thông qua việc thay đổi tỷ lệ gắn kết với protein huyết tương, hoặc làm biến đổi quá trình chuyển hóa tại gan [4]. Các hoạt chất dùng đồng thời có thể gây cảm ứng hoặc ức chế enzym gan, hoặc tương tác tại những vị trí chưa xác định rõ [4]. Đối với thuốc chống đông kinh điển như warfarin, thuốc bị chuyển hóa chủ yếu qua các enzym gan quan trọng như cytochrome P450 2C9 (CYP2C9), 3A4 (CYP3A4), hoặc cả hai enzym này [2]. Một số tương tác dược động học phức tạp được biết đến như tương tác giữa warfarin với phenylbutazone hay metronidazole, dẫn đến việc tăng cường tác dụng chống đông máu, chủ yếu do ức chế chuyển hóa của đồng phân quang học dạng S có hoạt lực mạnh hơn của warfarin [5].
Đối với các thuốc chống đông đường uống trực tiếp thế hệ mới (DOACs), cơ chế tương tác cũng không kém phần phức tạp [2]. Các chất có khả năng làm biến đổi hoạt động của protein vận chuyển p-glycoprotein đều có thể gây tương tác với tất cả các thuốc chống đông đường uống trực tiếp [2]. Đồng thời, các hoạt chất làm thay đổi hoạt tính của enzym cytochrome 3A4 có thể tương tác trực tiếp với rivaroxaban và apixaban [2]. Ngoài ra, việc dùng chung các thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống viêm không steroid (NSAID), hoặc các thuốc tác động lên hệ serotonergic như thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) đều có thể làm tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết khi kết hợp với bất kỳ thuốc chống đông đường uống nào [2].
Nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng qua các nghiên cứu lâm sàng
Khi xảy ra tương tác làm gia tăng tác dụng của thuốc chống đông, người bệnh phải đối mặt với nguy cơ biến cố xuất huyết nặng đe dọa trực tiếp đến tính mạng [3]. Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện dựa trên cơ sở dữ liệu SIDIAP tại Catalonia (Tây Ban Nha) trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2020 đã làm sáng tỏ mối liên hệ này [3]. Nghiên cứu này phân tích trên 2.811 trường hợp bệnh nhân nhập viện vì xuất huyết nặng (bao gồm 77,9% ca xuất huyết não và 22,1% ca xuất huyết tiêu hóa), được đối chứng bắt cặp với 28.054 cá nhân không bị xuất huyết [3].
Kết quả nghiên cứu tại Catalonia ghi nhận sự gia tăng nguy cơ xuất huyết ở những bệnh nhân dùng thuốc kháng vitamin K khi có phơi nhiễm với các thuốc có tương tác trong vòng 3 tháng trước ngày nhập viện, với tỷ số chênh OR là 1,30 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,16 - 1,47) [3]. Tất cả các dạng tương tác làm gia tăng hoạt lực đều dẫn đến nguy cơ chảy máu cao hơn đối với tất cả các loại thuốc chống đông [3]. Đáng chú ý, việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) có tác dụng bảo vệ chống xuất huyết tiêu hóa với OR là 0,55 (95% CI: 0,46 - 0,65), nhưng lại không bảo vệ mà có liên quan đến xuất huyết não với OR là 1,18 (95% CI: 1,08 - 1,30) [3].
Mặt khác, tương tác thuốc không chỉ làm tăng nguy cơ chảy máu mà còn có thể làm giảm hiệu lực chống đông, gây ra biến cố thuyên tắc huyết khối nguy hiểm [6]. Một nghiên cứu sàng lọc dược dịch tễ quy mô lớn sử dụng dữ liệu Optum Clinformatics từ năm 2000 đến 2016 trên người trưởng thành dùng các thuốc chống đông đường uống (warfarin, dabigatran, rivaroxaban, apixaban và edoxaban) đã kiểm tra 1.622 cặp phối hợp giữa thuốc chống đông và các thuốc dùng kèm [6]. Kết quả xác định được 226 cặp thuốc (chiếm 14%) có liên quan đến sự gia tăng nguy cơ nhập viện do biến cố thuyên tắc huyết khối [6]. Khi sử dụng pravastatin làm thuốc đối chứng âm để kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, danh sách được thu gọn còn 69 tín hiệu tương tác tiềm ẩn, trong đó có tới 33 tín hiệu (chiếm 48%) chưa từng được ghi nhận trong các cơ sở dữ liệu cảnh báo tương tác phổ biến như Lexicomp hay Micromedex [6]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra số lượng tín hiệu tương tác liên quan đến warfarin nhiều hơn so với các thuốc chống đông trực tiếp [6].
Đối với các hợp chất tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 thu thập các bài báo tiếng Anh từ năm 2005 đến tháng 5 năm 2020 trên PubMed, Google Scholar và ClinicalTrials.gov đã tìm thấy 4 báo cáo ca lâm sàng ghi nhận tương tác tiềm tàng giữa các sản phẩm chứa cannabidiol và thuốc chống đông đường uống [7]. Các báo cáo này cho thấy khả năng xảy ra tương tác khi phối hợp warfarin với sản phẩm chứa cannabidiol, trong khi chưa có bài báo nào công bố về tương tác với thuốc chống đông trực tiếp [7]. Các tác giả nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu để khẳng định liệu các tương tác này có thực sự làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc thuyên tắc huyết khối hay không [7].
Rủi ro tương tác khi dùng chung với thuốc điều trị huyết áp
Bên cạnh nguy cơ xuất huyết do thuốc chống đông, việc phối hợp thuốc tây điều trị huyết áp với các chất dùng thêm từ bên ngoài cũng chứa đựng nhiều cạm bẫy lâm sàng [1]. Một nghiên cứu theo dõi trên các bệnh nhân ngoại trú điều trị dài hạn bằng thuốc chống đông hoặc thuốc chẹn nơ-ron adrenergic hạ áp đã cho thấy tỷ lệ tương tác lý thuyết xảy ra rất thường xuyên [1].
Cụ thể, trong nhóm 254 bệnh nhân dùng thuốc chống đông, có 33% số bệnh nhân gặp tương tác tiềm năng trên lý thuyết với warfarin từ các thuốc được kê đơn và 30% gặp tương tác từ các thuốc tự ý dùng thêm không kê đơn, mặc dù tỷ lệ biến cố bất lợi có khả năng xảy ra được ghi nhận trên hồ sơ là 9% [1]. Trong khi đó, ở nhóm 64 bệnh nhân dùng các thuốc hạ áp nhóm chẹn nơ-ron adrenergic bao gồm guanethidine, bethanidine hoặc debrisoquine, có 34% số bệnh nhân gặp tương tác thuốc tiềm năng trên lý thuyết, và biến cố bất lợi trên thực tế được xác nhận ở 3 bệnh nhân [1].
Nghiên cứu này phản ánh một thực trạng phổ biến là bệnh nhân thường thiếu nhận thức về các mối nguy hiểm tiềm tàng khi dùng phối hợp thuốc và thiếu sự chia sẻ thông tin đầy đủ với bác sĩ [1]. Khi người bệnh tự ý dùng thêm các loại rễ củ thảo dược như tam thất nam mà không qua kiểm soát, các thành phần hóa thực vật chưa được định danh rõ ràng có thể can thiệp vào quá trình hấp thu thuốc, thay đổi sự gắn kết protein hoặc tác động đến trương lực mạch máu, dẫn đến tụt huyết áp quá mức hoặc làm mất tác dụng hạ áp ổn định.
Những hiểu lầm phổ biến khi phối hợp đông - tây y
Một hiểu lầm rất tai hại trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thoải mái chung với thuốc tây". Nhiều người cho rằng tam thất nam chỉ là cây cỏ lành tính, giúp mát gan, bổ máu nên cứ uống cách thuốc tây một khoảng thời gian ngắn là sẽ an toàn. Thực tế dược lý chứng minh rằng nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên khi vào cơ thể vẫn phải chịu sự chuyển hóa tại gan thông qua hệ enzym cytochrome và đào thải qua thận, hoàn toàn có khả năng cạnh tranh enzym và làm thay đổi nồng độ thuốc tây trong máu [2], [4].
Hiểu lầm thứ hai là việc bệnh nhân tự ý ngưng thuốc tây hạ áp hoặc thuốc chống đông để chuyển hẳn sang dùng tam thất nam vì sợ tác dụng phụ của hóa dược. Thuốc chống đông và thuốc hạ áp là những liệu pháp điều trị nền tảng đã được kiểm chứng nghiêm ngặt để bảo vệ người bệnh khỏi đột quỵ não, nhồi máu cơ tim hoặc thuyên tắc mạch [2], [6]. Việc tự ý bỏ thuốc tây để uống thảo dược chưa rõ hiệu lực lâm sàng có thể khiến huyết áp dao động dữ dội hoặc hình thành cục máu đông gây tắc nghẽn mạch máu nguy kịch [6].
Thêm vào đó, việc nghĩ rằng chỉ cần uống tam thất nam cách thuốc tây khoảng 1 đến 2 giờ là loại bỏ được mọi tương tác cũng là suy nghĩ sai lầm. Tương tác dược lực học và tương tác tại enzym gan (như ức chế hay cảm ứng enzym) có thể kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần chứ không chỉ đơn thuần là sự cản trở hấp thu cơ học nhất thời tại lòng ruột [5], [4].
Nhóm người bệnh cần đặc biệt thận trọng
Những người đang được chỉ định sử dụng thuốc chống đông máu như warfarin, dabigatran, rivaroxaban, apixaban hay edoxaban tuyệt đối không được tự ý dùng thêm tam thất nam hay bất kỳ chế phẩm thảo dược mới nào [2], [6]. Khoảng an toàn của các loại thuốc này rất hẹp, chỉ một biến đổi nhỏ trong nồng độ huyết tương cũng có thể đẩy người bệnh vào ranh giới nguy hiểm giữa xuất huyết đe dọa tính mạng hoặc tái phát huyết khối [2], [3].
Nhóm bệnh nhân mắc bệnh lý tăng huyết áp mạn tính, người đang sử dụng các thuốc tác động lên hệ tim mạch và trương lực mạch máu cũng phải hết sức cẩn trọng [1]. Bất kỳ sự dao động bất thường nào của chỉ số huyết áp do tương tác thuốc đều làm tăng nguy cơ tổn thương cơ quan đích như tim, não và thận.
Ngoài ra, người cao tuổi, người có tiền sử loét dạ dày tá tràng, người suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận hoặc người đang phải dùng đồng thời nhiều loại thuốc tây (như vừa uống thuốc tim mạch vừa dùng thuốc giảm đau kháng viêm NSAID hay thuốc chống trầm cảm) càng cần phải tránh xa việc tự ý phối hợp dược liệu bừa bãi [2], [3]. Sự phối hợp phức tạp giữa nhiều loại hóa dược vốn đã làm gia tăng rủi ro xuất huyết nghiêm trọng [2], [3].
Hướng dẫn an toàn khi sử dụng thuốc và thảo dược
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe, nguyên tắc cơ bản hàng đầu là người bệnh phải luôn trao đổi cởi mở và trung thực với bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm mình đang uống [2], [1]. Khi đi khám bệnh, hãy mang theo danh sách hoặc vỏ hộp của tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng và thảo dược như tam thất nam mà bạn có ý định dùng hoặc đang sử dụng [1].
Do các tài liệu nghiên cứu hiện hành không cung cấp liều lượng, số lượng cụ thể hay thời điểm dùng kết hợp an toàn của tam thất nam với thuốc chống đông hay thuốc hạ áp, người bệnh không được tự ý áp dụng bất kỳ công thức truyền miệng nào. Mọi sự thay đổi về chế độ ăn uống, việc bổ sung thảo dược hay thay đổi liều lượng thuốc tây đều phải tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.
Trong quá trình điều trị, nếu người bệnh có lỡ sử dụng thảo dược và nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào nghi ngờ xuất huyết, cần phải đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Các triệu chứng cảnh báo bao gồm: xuất hiện vết bầm tím tự nhiên dưới da không rõ nguyên nhân, chảy máu chân răng kéo dài, chảy máu cam khó cầm, đi tiểu ra máu, đi ngoài phân đen như bã cà phê, hoặc các triệu chứng thần kinh như đau đầu dữ dội, hoa mắt, chóng mặt bất thường [3].
Tóm lại, sự kết hợp giữa thảo dược truyền thống như tam thất nam và các thuốc tây y đặc trị chứa đựng nhiều rủi ro tương tác chưa lường trước được [2], [4]. Để bảo vệ bản thân khỏi nguy cơ xuất huyết hay biến cố tim mạch, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tuân thủ đúng đơn thuốc được kê và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thêm bất kỳ loại thảo mộc nào.
