Uống tang bạch bì trị ho: Tác dụng kháng viêm có thật không?

Tang bạch bì tức vỏ rễ cây dâu tằm vốn là vị thuốc quen thuộc trong dân gian trị ho và đờm dãi. Người dân thường sắc nước uống khi thấy ngứa rát cổ họng kéo dài. Liệu thảo dược này thực sự có tác dụng kháng viêm và ức chế cơn ho hay chỉ là đồn thổi theo thói quen truyền miệng?

Khoa học thực nghiệm hiện đại đã bắt đầu làm rõ câu hỏi này qua các mô hình dược lý trên động vật. Kết quả cho thấy chiết xuất từ vỏ rễ cây dâu tằm có hoạt tính sinh học giảm viêm đường thở và giảm tần số cơn ho [1, 3]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng trên người vẫn còn khoảng trống lớn cần được đánh giá khách quan.

Cơ chế phản xạ ho và hiện tượng viêm đường thở

Ho là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất chất tiết hoặc dị vật ra khỏi đường hô hấp ^[1]. Khi niêm mạc đường thở bị kích thích cơ học hoặc hóa học do khí độc hại hay vi sinh vật xâm nhập, tín hiệu kích hoạt các thụ thể cảm giác ở thanh quản và đường dẫn khí dưới [4, 6]. Xung thần kinh theo các sợi thần kinh phế vị truyền về thân não để tạo ra phản xạ ho ^[2].

Trong bệnh lý mạn tính hoặc tổn thương phổi, phản xạ ho trở nên quá nhạy cảm do tình trạng viêm thần kinh (neurogenic inflammation) [5, 8]. Các chất trung gian gây viêm kích thích tế bào mast và bạch cầu ái toan, tác động lên các kênh thụ thể ion nhạy cảm làm tăng tính đáp ứng phế quản ^[3]. Sự tăng phản ứng phế quản cùng các chất trung gian tiền viêm làm tăng tần suất co thắt cơ trơn và kích hoạt chuỗi cơn ho liên tục [2, 6].

Bằng chứng ức chế viêm đường hô hấp trong bài thuốc chứa tang bạch bì

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng của bài thuốc Gamgil-tang cải biên (GGX) trên chuột bị tổn thương phổi do bụi mịn ^[4]. Bài thuốc này gồm 4 vị: cát cánh, cam thảo, kim ngân hoa và tang bạch bì (Mori Radicis Cortex) ^[4]. Trong mô hình tế bào đại thực bào phế nang MH-S, các nhà khoa học đã đo lường việc sản sinh NO, sự giải phóng TNF-alpha và IFN-gamma ^[4].

Trên chuột thí nghiệm phơi nhiễm bụi mịn, nghiên cứu đánh giá số lượng bạch cầu trung tính và sự tiết các chất trung gian như TNF-alpha, IL-17, CXCL-1, MIP-2 ^[4]. Kết quả cho thấy công thức GGX ức chế sự gia tăng bạch cầu trung tính, bất hoạt tế bào T và làm giảm tổn thương mô phổi ^[4]. Hỗn hợp chứa tang bạch bì làm giảm tiết các cytokine và chemokine liên quan đến bạch cầu trung tính ^[4].

Cũng trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã thử nghiệm phản xạ ho bằng cách kích thích chuột bằng acid citric ^[4]. Nhóm chuột dùng GGX giảm rõ rệt tần suất ho và kéo dài thời gian tiềm phục trước khi xuất hiện cơn ho đầu tiên ^[4]. Về khả năng long đờm, bài thuốc làm tăng đáng kể sự bài tiết đỏ phenol ở đường thở so với nhóm đối chứng ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu dùng bài thuốc kết hợp 4 vị nên chưa tách biệt hoàn toàn đóng góp độc lập của tang bạch bì ^[4].

Tác dụng điều hòa miễn dịch dị ứng của chiết xuất tang bạch bì đơn độc

Nghiên cứu công bố năm 2011 đi sâu vào đánh giá chiết xuất vỏ rễ cây dâu tằm (CMR) trên mô hình chuột bị hen suyễn do mẫn cảm với ovalbumin (OVA) ^[5]. Thí nghiệm sử dụng chuột dòng Balb/c được gây mẫn cảm rồi cho hít khí dung dị nguyên để tạo phản ứng viêm đường thở ^[5]. Chuột được cho uống dịch chiết tang bạch bì với hai mức liều: 50 mg/kg hoặc 200 mg/kg mỗi ngày, kéo dài liên tục 6 tuần bắt đầu từ tuần thứ 3 sau khi gây mẫn cảm ^[5].

Các chỉ số được đo lường bằng phương pháp đếm tế bào dòng chảy, ELISA và RT-PCR ^[5]. Kết quả ghi nhận chiết xuất tang bạch bì làm giảm đáng kể tính tăng phản ứng đường thở (AHR) và giảm sự xâm nhập của bạch cầu ái toan vào mô phổi ^[5]. Nồng độ histamin trong huyết thanh và kháng thể IgE đặc hiệu với OVA cũng hạ thấp rõ rệt ^[5].

Về mặt phân tử, tang bạch bì ức chế sự biểu hiện của các cytokine Th2 gồm interleukin IL-4, IL-5 và IL-13 ở cả cấp độ protein tiết lẫn phiên mã mRNA ^[5]. Đáng chú ý, thảo dược này làm tăng số lượng quần thể tế bào T điều hòa CD4(+)CD25(+)Foxp3(+) và tăng cường biểu hiện gen Foxp3 ^[5]. Cơ chế này cho thấy tang bạch bì tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch dị ứng qua việc tăng cường tế bào T điều hòa ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng tang bạch bì

Nhiều người tin rằng tang bạch bì là thảo dược lành tính nên có thể uống thay nước lọc để trị dứt điểm mọi loại ho. Đây là quan niệm sai lầm vì ho xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp như trào ngược dạ dày thực quản, hen suyễn hay viêm đường hô hấp trên [2, 8]. Nghiên cứu chỉ ra trào ngược gây ho do vi sặc dịch vị vào đường thở hoặc kích hoạt dây thần kinh cảm giác phế vị ở thực quản ^[6]. Tang bạch bì không giải quyết được các yếu tố cơ học hay bệnh lý trào ngược này.

Một hiểu lầm khác là tự ý dùng liều đậm đặc để mong khỏi ho cấp tốc. Các kết quả kháng viêm, long đờm mới chỉ được xác lập trên chuột với liều lượng và thời gian chuẩn hóa [1, 3]. Việc tự ý sắc nước uống quá đặc có thể gây kích ứng đường tiêu hóa do chưa có nghiên cứu kiểm chứng ngưỡng an toàn tuyệt đối khi dùng lượng lớn ở người. Tang bạch bì không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa đối với bệnh viêm phổi, hen phế quản hay đợt cấp tính.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có bệnh nền mạn tính, người đang dùng thuốc điều trị hen suyễn, kháng sinh hay thuốc chống dị ứng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp tang bạch bì. Dược liệu có hoạt tính điều hòa miễn dịch và ức chế cytokine nên nguy cơ tương tác thuốc là hoàn toàn có thể xảy ra ^[5].

Hiện tại, chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của tang bạch bì trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học ghi nhận được hoàn toàn thực hiện trên động vật thí nghiệm [1, 3]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ vỏ rễ dâu tằm khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Khi muốn sử dụng tang bạch bì để hỗ trợ giảm ho, người bệnh cần ưu tiên chọn mua dược liệu từ các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín để tránh nhầm lẫn hoặc lẫn tạp chất, nấm mốc. Không dùng dược liệu đã biến màu hoặc có mùi lạ.

Chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng sắc uống ngắn ngày để hỗ trợ long đờm, làm dịu họng. Nếu ho kéo dài trên 3 tuần hoặc kèm sốt, đờm có máu, khó thở, người bệnh cần đến bệnh viện khám ngay để xác định đúng nguyên nhân thay vì tự điều trị tại nhà [5, 8].

Tang bạch bì có tiềm năng kháng viêm đường thở và hỗ trợ giảm ho dựa trên các mô hình dược lý thực nghiệm [1, 3]. Tuy vậy, hiệu quả lâm sàng trên người vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm chặt chẽ để xác thực. Người bệnh nên xem thảo dược như biện pháp bổ trợ, tuân thủ hướng dẫn y tế và duy trì lối sống lành mạnh.