Nhiều người có thói quen kết hợp thuốc Đông y và Tây y cùng lúc để tăng hiệu quả điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc sử dụng chung các vị thuốc cổ truyền như thạch cao với các loại kháng sinh đường uống có thể dẫn đến tương tác bất lợi. Thói quen tưởng chừng vô hại này tiềm ẩn nguy cơ làm giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu của thuốc kháng sinh vào cơ thể.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Uống thạch cao cùng lúc với kháng sinh, đặc biệt là nhóm quinolone và tetracycline, có thể làm giảm mạnh sinh khả dụng của thuốc. Lý do cốt lõi là thành phần khoáng chất trong thạch cao chứa lượng lớn ion canxi hóa trị hai. Các ion kim loại này phản ứng hóa học trực tiếp với cấu trúc của thuốc, tạo phức chất khó tan và cản trở thuốc đi qua niêm mạc đường tiêu hóa vào máu.
Thạch cao và nguy cơ tương tác trong đường tiêu hóa
Thạch cao là một khoáng vật tự nhiên chứa thành phần chủ yếu là canxi sunfat (calcium sulfate) [1]. Trong y học cổ truyền, thạch cao thường có mặt trong các bài thuốc thanh nhiệt, giải hỏa. Khi đi vào đường tiêu hóa, khoáng chất này phân ly và giải phóng các cation kim loại đa hóa trị, đặc biệt là canxi ($Ca^{2+}$).
Kháng sinh nhóm fluoroquinolone và tetracycline là những thuốc rất nhạy cảm với các cation kim loại tự do [1, 2]. Nhóm fluoroquinolone là kháng sinh phổ rộng, thường được chỉ định thay thế đường tiêm cho các ca nhiễm trùng nặng nhờ có sinh khả dụng đường uống rất cao [1, 3]. Nhóm tetracycline cũng là kháng sinh quen thuộc trong điều trị nhiều dạng vi khuẩn gây bệnh [2, 4].
Khi người bệnh uống thạch cao đồng thời với các kháng sinh này, canxi sẽ tiếp xúc với phân tử thuốc ngay trong lòng ruột [2]. Sự hiện diện đồng thời này tạo điều kiện thuận lợi cho phản ứng chelat hóa diễn ra trước khi thuốc kịp hấp thu vào vòng tuần hoàn [1, 3].
Cơ chế tạo phức chelat làm giảm tác dụng kháng sinh
Bản chất của phản ứng chelat hóa là sự liên kết giữa một ion kim loại đa hóa trị với các nhóm chức hữu cơ của phân tử thuốc [1, 3]. Đối với nhóm fluoroquinolone, thuốc có khoảng dung sai hẹp đối với việc sụt giảm sinh khả dụng, đồng thời rất dễ bị bất hoạt khi tạo phức chelat với các cation đa hóa trị trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể sống [3]. Phản ứng chelat hóa giữa fluoroquinolone với các cation đa hóa trị diễn ra ngay tại đường tiêu hóa, làm giảm sinh khả dụng của dạng thuốc uống [2].
Cơ chế này cũng thể hiện rõ nét ở nhóm tetracycline [2, 4]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy sự xuất hiện của các ion kim loại như canxi làm đảo ngược tác dụng ức chế vi khuẩn của các chất tạo phức và làm tăng nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của thuốc đối với vi khuẩn [4]. Phân tử tetracycline cũng có thể liên kết bền vững với hạt canxi thông qua các tương tác hóa học và hấp phụ vật lý [5].
Khi phức hợp canxi - kháng sinh được hình thành trong dạ dày và ruột, chúng tạo thành các phân tử có kích thước lớn, không tan và không thể vượt qua màng tế bào biểu mô ruột [2]. Hậu quả là phần lớn lượng kháng sinh bị đào thải ra ngoài theo phân thay vì ngấm vào máu để phát huy tác dụng diệt khuẩn [1, 3].
Bằng chứng khoa học về tương tác giữa canxi và kháng sinh
Một tổng quan khoa học năm 1995 về tương tác hấp thu của fluoroquinolone ghi nhận rằng tương tác chelat hóa xảy ra ở khoảng 22% đến 76% bệnh nhân được kê đơn nhóm kháng sinh này [3]. Đánh giá xếp hạng mức độ ảnh hưởng của các cation đa hóa trị cho thấy thuốc kháng toan chứa magie - nhôm và sucralfate có tác động mạnh nhất đến sinh khả dụng của quinolone, tiếp theo sau là sắt, canxi và kẽm [3]. Sự sụt giảm sinh khả dụng do chelat hóa dẫn tới bất hoạt thuốc trên cả thử nghiệm in vitro và in vivo [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát tác động của các chất tạo phức và ion kim loại lên hoạt tính kháng sinh in vitro đối với các chủng Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, và Klebsiella pneumoniae [4]. Kết quả xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) bằng phương pháp pha loãng trong máy đo cho thấy: việc bổ sung các ion kim loại bao gồm canxi và magie dẫn đến sự gia tăng MIC của thuốc, tức làm giảm hoạt tính diệt khuẩn [4]. Tác dụng kháng khuẩn tăng cường nhờ chất chelat hóa (EDTA) bị đảo ngược mạnh nhất khi có mặt ion canxi đối với cả tigecycline và tetracycline [4].
Một báo cáo tổng quan khác vào năm 2019 nhấn mạnh rằng tương tác giữa fluoroquinolone đường uống và cation đa hóa trị đã được xác lập chắc chắn từ nửa cuối thập niên 1980 [2]. Việc dùng đồng thời dẫn đến sụt giảm sinh khả dụng trên lâm sàng, có thể gây thất bại điều trị nhiễm trùng và làm gia tăng tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc fluoroquinolone [2].
Về bản chất của thạch cao, một nghiên cứu năm 2016 về canxi sunfat (thành phần chính của thạch cao) chỉ ra rằng vật liệu này có khả năng phóng thích và tương tác mạnh với kháng sinh cục bộ, đồng thời hấp thu nước và tiêu biến nhanh trong môi trường sinh học [1]. Điều này chứng minh canxi sunfat sẵn sàng giải phóng ion canxi tự do để tham gia vào các tương tác liên kết phân tử [4, 7].
Nguy cơ thất bại điều trị và phát sinh vi khuẩn kháng thuốc
Hệ quả nghiêm trọng nhất của việc giảm hấp thu kháng sinh không chỉ là bệnh lâu khỏi mà còn là sự xuất hiện của các chủng vi khuẩn đề kháng [2]. Fluoroquinolone thường được bác sĩ lựa chọn điều trị các trường hợp nhiễm khuẩn nghiêm trọng vốn trước đây phải dùng thuốc tiêm tĩnh mạch [1, 3].
Khi nồng độ thuốc trong huyết tương không đạt ngưỡng điều trị do bị canxi cản trở hấp thu, vi khuẩn gây bệnh không bị tiêu diệt hoàn toàn [1, 3]. Tiếp xúc với nồng độ kháng sinh dưới ngưỡng ức chế tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn đột biến và hình thành cơ chế kháng thuốc [2]. Điều này trực tiếp gây thất bại trong phác đồ điều trị và đẩy bệnh nhân vào nguy cơ biến chứng nguy hiểm [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc đông - tây y kết hợp
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng thuốc y học cổ truyền có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn lành tính và có thể uống chung cùng lúc với thuốc Tây y. Thực tế, các khoáng dược như thạch cao chứa hàm lượng hoạt chất vô cơ rất cao [1]. Canxi trong thạch cao hoạt động hệt như canxi trong các loại thực phẩm bổ sung hay thuốc kháng toan dạ dày [1, 3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống nhiều nước thì thuốc sẽ tự hòa tan và hấp thu bình thường. Quá trình tạo phức chelat là phản ứng hóa học trực tiếp; việc pha loãng bằng nước không ngăn chặn được lực liên kết giữa canxi và phân tử kháng sinh [1, 4]. Cation canxi vẫn liên kết với kháng sinh và tạo phức chất không hấp thu được qua thành ruột [3, 4].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng là những người đang phải điều trị các bệnh lý nhiễm trùng bằng kháng sinh nhóm quinolone (như ciprofloxacin, levofloxacin) hoặc nhóm tetracycline (như doxycycline, tetracycline) [1, 2, 3]. Nếu đang dùng các bài thuốc Đông y có chứa thạch cao, người bệnh bắt buộc phải thông báo cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ [2].
Người cao tuổi, người có bệnh nền mạn tính phải phối hợp nhiều loại thuốc cũng cần đặc biệt lưu ý [2]. Tỷ lệ gặp tương tác thuốc chelat hóa ở nhóm dùng quinolone khá phổ biến, có thể lên đến 76% số người bệnh [3]. Việc thiếu kiểm soát tương tác thuốc ở những đối tượng này dễ dẫn đến đợt điều trị kéo dài, tốn kém chi phí và gia tăng tỷ lệ nhập viện [2].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Giải pháp phổ biến để hạn chế tương tác hấp thu là giãn cách thời gian uống giữa kháng sinh và các chất chứa ion kim loại [1, 3]. Việc uống tách rời hai thời điểm giúp kháng sinh có đủ thời gian đi qua dạ dày và hấp thu hoàn toàn vào máu trước khi ion canxi xuất hiện [1, 3].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học cũng lưu ý rằng việc giãn cách liều giữa fluoroquinolone và các chất tương tác cation có thể gây khó khăn cho việc tuân thủ phác đồ điều trị tối ưu của người bệnh [3]. Để đảm bảo hiệu quả điều trị cao nhất, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi kết hợp bất kỳ chế phẩm Đông y nào chứa thạch cao với kháng sinh. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể tạm dừng bài thuốc Đông y trong suốt thời gian dùng kháng sinh hoặc đổi sang nhóm thuốc kháng khuẩn khác không bị ảnh hưởng bởi ion canxi.
