Uống thổ đinh quế trị mất ngủ: Đúng hay sai?

Nhiều người khi gặp tình trạng khó ngủ, trằn trọc thâu đêm thường tìm đến các bài thuốc dân gian với mong muốn tìm lại giấc ngủ tự nhiên. Trong số các loại thảo dược lưu truyền, thổ đinh quế (tên khoa học là Evolvulus alsinoides) thường được đồn thổi như một phương thuốc an thần, giúp chữa dứt điểm chứng mất ngủ kéo dài. Tuy nhiên, liệu việc sắc uống loại cây này có thực sự mang lại tác dụng kỳ diệu như lời truyền miệng hay không vẫn là nỗi băn khoăn của không ít bệnh nhân.

Thực tế khoa học cho thấy quan niệm uống thổ đinh quế để "trị dứt điểm" bệnh mất ngủ là chưa có căn cứ xác thực trên cơ thể người. Các tài liệu dược học ghi nhận thổ đinh quế là cây thuốc thuộc chi Evolvulus, họ Bìm bìm (Convolvulaceae), trong y học cổ truyền châu Á thường được dùng để bồi bổ trí não ^[1]. Mặc dù các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật cho thấy chiết xuất loài cây này có khả năng giảm căng thẳng, lo âu và ức chế hệ thần kinh trung ương ở liều cao, nhưng hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây có thể điều trị mất ngủ ở người ^[2].

Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Để tìm hiểu nguyên nhân dân gian gán ghép công dụng an thần cho thổ đinh quế, các nhà khoa học đã phân tích các hoạt chất sinh học có trong loài cây này. Chiết xuất hydro-alcoholic từ thổ đinh quế cho thấy khả năng dọn dẹp gốc tự do in vitro vượt trội so với chiết xuất dạng nước ^[3]. Phân tích hóa thực vật cũng ghi nhận chiết xuất cồn chứa nhiều hợp chất flavonoid quý giá ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa sinh đã phân lập được hai hợp chất flavonol-4'-glycoside mới từ thổ đinh quế gồm kaempferol 4'-O-beta-D-glucopyranosyl-(1-->2)-beta-D-glucopyranoside và kaempferol 4'-O-alpha-L-rhamnopyranosyl-(1-->6)-beta-D-glucopyranoside ^[4]. Cùng với các hợp chất flavone khác, các chất này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa in vitro rất mạnh ở nồng độ 100 và 200 microgam/ml ^[4]. Ngoài ra, chiết xuất cồn nước còn ức chế các enzyme như acetylcholinesterase, butyrylcholinesterase, glycogen synthase kinase-3-beta (GSK-3-beta), rho kinase (ROCK II), prolyl endopeptidase (PEP), catechol-O-methyl transferase (COMT) và lipoxygenase (LOX) ^[3].

Sự kết hợp của các tác động sinh hóa này giúp bảo vệ tế bào thần kinh trước tác nhân gây hại do phản ứng oxy hóa sinh ra khi cơ thể căng thẳng ^[3], ^[4]. Tác động này gián tiếp hỗ trợ hệ thần kinh giảm bớt trạng thái kích thích, vốn là một trong những nguyên nhân khiến con người khó đi vào giấc ngủ.

Bằng chứng thực nghiệm: Khả năng chống căng thẳng và an thần trên động vật

Các thử nghiệm dược lý hiện đại đã tiến hành khảo sát tác động của thổ đinh quế trên mô hình động vật nhằm làm rõ công dụng thực tế đối với hệ thần kinh.

Năm 2005, một nghiên cứu trên chuột cống đực chủng Sprague-Dawley nặng 180-200g đã đánh giá đặc tính thích nghi chống stress (adaptogenic) của chiết xuất thô ethanol từ cây thổ đinh quế ^[5]. Trong mô hình gây căng thẳng cấp tính bằng cách cố định chuột 150 phút một lần duy nhất, chuột được uống chiết xuất với các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày ^[5]. Căng thẳng cấp tính làm tăng vết loét dạ dày, tăng trọng lượng tuyến thượng thận, tăng creatine kinase huyết tương, nồng độ corticosterone và glucose huyết ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất thổ đinh quế giúp làm giảm các biến đổi do stress tương tự như sâm Bắc Mỹ (Panax quinquefolium) liều 100 mg/kg ^[5]. Trong mô hình căng thẳng không thể đoán trước kéo dài 7 ngày, liều 200 mg/kg dùng trước khi gây stress 45 phút cũng mang lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt ^[5].

Đến năm 2010, một công trình nghiên cứu khác trên chuột cống bị căng thẳng mạn tính không dự đoán trước (CUS) trong 7 ngày đã ghi nhận tác động chống oxy hóa của loài cây này ^[4]. Căng thẳng mạn tính làm giảm hoạt tính của enzyme Cu, Zn superoxide dismutase và catalase, đồng thời làm tăng nồng độ lipid peroxidation và làm giảm glutathione dạng khử ở huyết tương, vỏ não trước trán và vùng hồi hải mã ^[4]. Khi cho chuột uống chiết xuất thổ đinh quế với liều 200 mg/kg, các chỉ số stress oxy hóa này đã được đưa về mức bình thường với hiệu lực tương đương chất điều hòa nhịp sinh học melatonin ^[4].

Về tác động giảm lo âu và an thần, nghiên cứu năm 2011 so sánh các loại cây mang tên dân gian shankhpushpi trên mô hình mê cung chữ thập nâng cao (EPM) và thiết bị đo vận động actophotometer ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol-nước của thổ đinh quế thể hiện hoạt tính giảm lo âu và tăng cường trí nhớ tối đa ở liều 200 mg/kg bằng đường uống ^[2]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận thổ đinh quế biểu hiện tác dụng ức chế hệ thần kinh trung ương (CNS-depressant) khi sử dụng ở các mức liều cao hơn ^[2].

Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng hiện tại

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy thổ đinh quế có tiềm năng sinh học rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của những bằng chứng này.

Tất cả các dữ liệu ghi nhận hoạt tính chống căng thẳng, giảm lo âu hoặc ức chế thần kinh trung ương đều chỉ mới dừng lại ở các thí nghiệm trên loài gặm nhấm như chuột cống và chuột nhắt trắng ^[5], ^[2]. Cơ thể con người có sự chuyển hóa, dung nạp và phản ứng tâm thần kinh phức tạp hơn rất nhiều so với động vật thí nghiệm. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên người mất ngủ để đánh giá thời gian tiềm tàng vào giấc ngủ, chất lượng giấc ngủ hay tổng thời gian ngủ khi uống thảo dược này.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khoa học sử dụng các dạng chiết xuất cồn chuẩn hóa với hàm lượng hoạt chất cố định ^[3], ^[5]. Cách dùng dân gian là thu hái toàn cây rồi phơi khô sắc lấy nước uống thường không chiết xuất được trọn vẹn các flavonoid quý, vốn tan tốt hơn trong cồn ^[3]. Vì vậy, việc kỳ vọng nước sắc thô mang lại tác dụng mạnh mẽ như trong phòng thí nghiệm là điều chưa có cơ sở thực tế.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thổ đinh quế

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc đồng nhất tác dụng "hỗ trợ trí não, giảm lo âu" thành "thuốc ngủ thảo dược". Thổ đinh quế vốn được ghi nhận trong y học cổ truyền là vị thuốc bổ não giúp tăng cường trí nhớ (shankhpushpi), chứ không phải thảo dược chuyên trị mất ngủ chuyên sâu ^[3], ^[1]. Việc giảm bớt căng thẳng, ức chế thần kinh ở liều cao trên động vật không đồng nghĩa với việc nó tạo ra chu kỳ giấc ngủ tự nhiên và bền vững cho người ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn về phân loại thực vật. Chiết xuất từ một loài bìm bìm cùng chi là Evolvulus nummularius mới được ghi chép là có tác dụng an thần, trong khi loài thổ đinh quế (Evolvulus alsinoides) chủ yếu đóng vai trò vị thuốc bổ não ^[1]. Việc người dân tự ý hái cỏ dại ngoài tự nhiên rất dễ dẫn đến nhầm lẫn loài do hình thái lá và hoa của các loài trong chi này có nhiều nét tương đồng ^[1].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo dược thì "uống bao nhiêu cũng an toàn". Việc tùy tiện tăng liều với hy vọng dễ ngủ có thể dẫn tới các tác động ức chế thần kinh quá mức hoặc ngộ độc gan thận do tạp chất chưa được tinh chế, điều đã được cảnh báo trong các thử nghiệm liều cao ^[2].

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng thổ đinh quế?

Hiện tại, dữ liệu an toàn và hiệu quả của thổ đinh quế chỉ mới được khảo sát trên động vật thí nghiệm khỏe mạnh hoặc chuột bị gây stress nhân tạo ^[5], ^[4]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện trên các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hay người mắc các bệnh nền mạn tính. Vì vậy, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.

Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ương cần hết sức cẩn trọng. Do chiết xuất thổ đinh quế có biểu hiện ức chế hệ thần kinh trung ương ở liều cao trên thực nghiệm ^[2], việc phối hợp bừa bãi có thể gây tương tác bất lợi, dẫn đến hiện tượng ngủ gà gật quá mức hoặc suy giảm khả năng tập trung. Người mắc chứng mất ngủ kinh niên do trầm cảm, bệnh tim mạch hoặc rối loạn chuyển hóa cần đi khám chuyên khoa thay vì tự chữa bằng cây cỏ truyền khẩu.

Áp dụng thực tế và lời khuyên chăm sóc giấc ngủ khoa học

Nếu muốn sử dụng thổ đinh quế như một thức uống hỗ trợ tinh thần, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng sắc uống thông thường và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Không nên tự ý tăng liều đậm đặc hay dùng liên tục trong thời gian dài nhằm tìm kiếm cơn buồn ngủ.

Để giải quyết căn nguyên của chứng mất ngủ, người bệnh nên thiết lập các thói quen vệ sinh giấc ngủ chuẩn mực:

• Giữ lịch trình đi ngủ và thức dậy vào cùng một khung giờ mỗi ngày, kể cả ngày nghỉ.
• Tránh sử dụng điện thoại, máy tính hoặc các thiết bị phát ánh sáng xanh ít nhất 1 giờ trước khi lên giường.
• Giữ phòng ngủ yên tĩnh, thoáng mát và đủ bóng tối.
• Tránh dùng chất kích thích như cà phê, trà đặc, thuốc lá hoặc rượu bia vào buổi chiều tối.
• Tập thể dục nhẹ nhàng hàng ngày nhưng không tập sát giờ đi ngủ.

Tóm lại, thông tin uống thổ đinh quế có thể trị khỏi bệnh mất ngủ chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ lâm sàng trên người. Mặc dù các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận thảo dược này có tiềm năng giảm stress và ức chế thần kinh ở liều cao ^[5], ^[2], việc sử dụng tùy tiện không thể thay thế phác đồ y khoa. Khi bị rối loạn giấc ngủ kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và điều trị an toàn, hiệu quả.