Nhiều sản phụ sau sinh rất yêu thích hương thơm thanh khiết của hoa nhài và thường chọn trà hoa nhài làm thức uống thư giãn tinh thần, giảm căng thẳng. Tuy nhiên, trong dân gian từ lâu đã lưu truyền kinh nghiệm dùng hoa nhài để làm tiêu sữa hoặc hỗ trợ cai sữa, khiến không ít bà mẹ đang cho con bú hoang mang lo ngại rằng thói quen uống trà hoa nhài có thể làm mất sữa hoặc giảm nguồn sữa mẹ.
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào khẳng định việc uống trà hoa nhài với lượng thông thường sẽ lập tức gây mất sữa ở người mẹ đang cho con bú. Dù vậy, các bằng chứng lâm sàng hiện có cho thấy hoa nhài thực sự chứa các hoạt chất có khả năng làm giảm nồng độ hormone prolactin trong máu, từ đó hỗ trợ làm ngưng tiết sữa khi sử dụng theo các phương thức đặc thù như đắp ngoài bầu ngực hoặc nhỏ mũi [1] [2].
Prolactin và cơ chế ức chế tiết sữa của hoa nhài
Để hiểu rõ tác động tiềm tàng của hoa nhài, cần nhìn vào vai trò then chốt của hormone prolactin đối với cơ thể người mẹ. Sau khi sinh nở, nồng độ prolactin trong máu của sản phụ tăng cao để kích thích các tuyến sữa phát triển và duy trì việc sản xuất sữa mẹ liên tục [3]. Ngược lại, bất kỳ yếu tố hay dược chất nào gây sụt giảm mạnh nồng độ hormone này đều có thể dẫn tới tình trạng ức chế quá trình tiết sữa [1] [3].
Trong y học hiện đại, các loại thuốc chủ vận dopamine như bromocriptine thường được sử dụng nhằm mục đích hạ prolactin huyết thanh để ngăn tiết sữa bệnh lý hoặc hỗ trợ làm ngưng tiết sữa ở phụ nữ sau sinh [1] [3]. Các thử nghiệm khoa học ban đầu ghi nhận rằng hoa nhài có chứa những hoạt chất có đặc tính sinh học giúp ức chế prolactin tương tự, mở ra triển vọng về một giải pháp tự nhiên và kinh tế trong việc kiểm soát sự tiết sữa [1] [2].
Nghiên cứu lâm sàng: Đắp hoa nhài lên ngực ngưng tiết sữa
Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1988 đã tiến hành so sánh hiệu quả ngăn chặn tiết sữa sau sinh giữa việc đắp hoa nhài tươi (Jasminum sambac) lên bầu ngực với việc điều trị bằng thuốc bromocriptine [1]. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả dựa trên các chỉ số định lượng nồng độ prolactin huyết thanh, mức độ căng tức ngực, lượng sữa bài tiết và lượng thuốc giảm đau mà sản phụ phải sử dụng [1].
Kết quả nghiên cứu cho thấy cả hai phương pháp đều giúp làm giảm đáng kể nồng độ prolactin trong huyết thanh, mặc dù mức độ giảm prolactin ở nhóm dùng thuốc bromocriptine mạnh hơn rõ rệt [1]. Tuy nhiên, về mặt biểu hiện lâm sàng, việc đắp hoa nhài lên ngực cho thấy hiệu quả tương đương với bromocriptine trong việc giảm căng tức ngực, giảm lượng sữa sản xuất và giảm nhu cầu dùng thuốc giảm đau [1].
Đáng chú ý, tỷ lệ thất bại trong việc ức chế tiết sữa của hai nhóm là tương đương nhau [1]. Ngoài ra, ở nhóm điều trị bằng thuốc bromocriptine có ghi nhận hiện tượng tiết sữa trở lại ở một tỷ lệ nhỏ sản phụ, trong khi nhóm dùng hoa nhài không gặp vấn đề này [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận hoa nhài là một phương pháp ức chế tiết sữa sau sinh hiệu quả, chi phí thấp và có thể dùng thay thế thuốc khi điều kiện kinh tế hoặc nguồn cung thuốc bị hạn chế [1].
Chiết xuất hoa nhài nhỏ mũi và tác dụng hạ prolactin
Không chỉ dừng lại ở việc đắp ngoài, tác dụng ức chế prolactin của hoa nhài tiếp tục được khẳng định qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo công bố năm 2015 [2]. Nghiên cứu này được thực hiện trên 35 phụ nữ đang điều trị bằng thuốc chống loạn thần gặp tác dụng phụ tăng prolactin máu dẫn đến vô kinh và chảy sữa [2]. Các nhà khoa học đã điều chế một dung dịch chiết xuất từ hoa nhài bằng hỗn hợp cồn - nước và dùng dưới dạng thuốc nhỏ mũi [2].
Tiêu chuẩn đáp ứng thành công trong nghiên cứu được định nghĩa là mức giảm nồng độ prolactin trong huyết thanh từ 25 ng/mL trở lên [2]. Kết quả ghi nhận có 10 trên tổng số 35 người bệnh đạt được mức giảm prolactin huyết thanh có ý nghĩa lâm sàng này trong thời gian sử dụng dịch chiết hoa nhài [2].
Nhóm nghiên cứu nhận thấy những bệnh nhân không đáp ứng với dịch chiết hoa nhài phần lớn là những người đang phải sử dụng thuốc chống loạn thần ở liều cao [2]. Về độ an toàn, tác dụng phụ chủ yếu được báo cáo chỉ là cảm giác nóng rát nhẹ và thoáng qua tại niêm mạc mũi, không có biến chứng nguy hiểm [2]. Nghiên cứu khẳng định dịch chiết hoa nhài chứa chất hạ prolactin và có ưu thế vượt trội về chi phí so với các thuốc chủ vận dopamine tổng hợp [2].
Đánh giá giá trị khoa học và những khoảng trống bằng chứng
Các nghiên cứu lâm sàng đã cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng một số thành phần trong hoa nhài có tác dụng dược lý hạ prolactin và giảm sản xuất sữa [1] [2]. Điều này hoàn toàn trùng khớp với kinh nghiệm dân gian lưu truyền qua nhiều thế hệ về công dụng dứt sữa của loài hoa này. Việc làm sáng tỏ cơ chế hạ hormone prolactin giúp y học có thêm góc nhìn về các liệu pháp thảo dược tự nhiên [1] [2].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện có vẫn tồn tại những giới hạn lớn mà người tiêu dùng cần nắm rõ. Phương thức sử dụng trong các nghiên cứu lâm sàng thành công là đắp hoa nhài tươi trực tiếp lên bầu ngực hoặc dùng dịch chiết cô đặc nhỏ qua đường mũi [1] [2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu theo dõi nồng độ prolactin hay thể tích sữa ở những người mẹ chỉ đơn thuần uống trà hoa nhài ngâm nước sôi thông thường.
Bên cạnh đó, các hoạt chất sinh học trực tiếp chịu trách nhiệm cho việc hạ prolactin trong dịch chiết hoa nhài vẫn chưa được định danh và phân lập chi tiết [2]. Cơ chế hấp thu qua đường tiêu hóa khi uống nước trà khác biệt rất lớn so với việc thẩm thấu qua da ngực hay qua niêm mạc mũi, do đó không thể tự ý ngoại suy hiệu lực từ dịch chiết đậm đặc sang một tách trà pha loãng.
Những hiểu lầm thường gặp về hoa nhài và sữa mẹ
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng hễ uống vài ngụm trà hoa nhài là mẹ sẽ bị mất sữa hoàn toàn ngay lập tức. Trên thực tế, phản ứng ức chế tiết sữa trong thử nghiệm lâm sàng đòi hỏi việc đắp liên tục hoa tươi lên vùng ngực hoặc sử dụng dịch chiết cô đặc [1] [2]. Một lượng nhỏ hương nhài thoang thoảng trong tách trà loãng khó có thể tạo ra tác động ức chế hormone mạnh mẽ tương đương.
Một ngộ nhận khác là việc nhiều người lầm tưởng hoa nhài có thể chữa khỏi dứt điểm mọi rối loạn tăng tiết sữa mà không cần can thiệp y tế. Nghiên cứu năm 2015 đã chỉ ra rằng có tới 25 trong số 35 bệnh nhân dùng liều thuốc chống loạn thần cao không đáp ứng với dịch chiết hoa nhài nhỏ mũi [2]. Thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ trong các trường hợp bệnh lý thực thể.
Nhiều người cũng cho rằng nếu hoa nhài làm giảm sữa thì việc uống trà hoa nhài là hoàn toàn độc hại đối với mẹ sau sinh. Đây là suy nghĩ cực đoan, bởi hoa nhài trong y học truyền thống và ẩm thực vẫn là vị thuốc lành tính; tác dụng giảm sữa chỉ là vấn đề bất lợi nếu người mẹ đang có nhu cầu nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn.
Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với hoa nhài?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt cẩn trọng là những sản phụ đang trong giai đoạn đầu nuôi con bằng sữa mẹ, người có cơ địa ít sữa hoặc đang gặp tình trạng thiếu hụt nguồn sữa mẹ. Do hoa nhài đã được chứng minh có khả năng làm giảm prolactin huyết thanh và giảm sản lượng sữa [1] [2], nhóm sản phụ này không nên mạo hiểm sử dụng trà hoa nhài đậm đặc hoặc dùng các sản phẩm chiết xuất từ hoa nhài với lượng lớn thường xuyên.
Những phụ nữ sau sinh có tiền sử dị ứng, viêm da cơ địa hoặc nhạy cảm với các loại phấn hoa cũng không nên tự ý áp dụng mẹo dân gian đắp hoa nhài tươi lên bầu ngực. Việc tiếp xúc trực tiếp có thể gây kích ứng da, viêm da tiếp xúc hoặc ảnh hưởng tới vùng da nhạy cảm quanh quầng vú của mẹ.
Người đang dùng các loại thuốc kê đơn điều chỉnh nội tiết, thuốc chống loạn thần hoặc thuốc điều trị các bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ hoa nhài. Hoạt chất trong hoa nhài có thể tạo ra tương tác dược lý ngoài ý muốn đối với quá trình chuyển hóa thuốc hoặc nồng độ prolactin trong máu [2].
Hướng dẫn sử dụng và lời khuyên thực tế cho sản phụ
Đối với người mẹ đang muốn dứt sữa hoặc cai sữa cho con, việc tham khảo kinh nghiệm đắp hoa nhài tươi lên ngực có thể là một phương án hỗ trợ tự nhiên, tiết kiệm và ít gặp hiện tượng tái tiết sữa so với dùng thuốc tân dược bromocriptine [1]. Tuy nhiên, việc thực hiện cần đảm bảo hoa sạch, không dính tạp chất hay thuốc bảo vệ thực vật, và nên được sự đồng thuận của bác sĩ phụ khoa.
Đối với người mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ nhưng vẫn có sở thích thưởng thức hương hoa nhài, nguyên tắc an toàn hàng đầu là chỉ nên dùng với lượng vừa phải, pha thật loãng và thỉnh thoảng mới uống để thư giãn. Không nên uống trà hoa nhài liên tục hàng ngày thay cho nước lọc, và không nên uống các loại trà ướp hoa quá đậm đặc.
Bên cạnh việc kiểm soát thực phẩm đưa vào cơ thể, người mẹ cần luôn theo dõi phản ứng của cơ thể và lượng sữa vắt ra mỗi ngày. Nếu nhận thấy lượng sữa tiết ra có dấu hiệu sụt giảm hoặc con bú không đủ no sau khi người mẹ sử dụng trà, cần ngưng dùng ngay lập tức, uống đủ nước, tích cực cho bé bú mẹ hoặc hút sữa đều đặn để kích thích prolactin tự nhiên tăng trở lại.
Tóm lại, hoa nhài chứa hoạt chất có khả năng làm giảm hormone prolactin và ức chế tiết sữa đã được y văn ghi nhận qua các hình thức đắp ngoài và nhỏ mũi [1] [2]. Dù việc uống một lượng nhỏ trà hoa nhài chưa có dữ liệu chứng minh gây mất sữa, các bà mẹ đang trong giai đoạn cho con bú vẫn nên duy trì sự thận trọng cần thiết. Hãy luôn ưu tiên chế độ dinh dưỡng đa dạng, lối sống thư thái và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào trong thời kỳ hậu sản.