Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc tự nhiên để giảm mỡ máu sau các bữa ăn nhiều dầu mỡ. Trà kiều mạch, hay còn gọi là trà tam giác mạch (mạch ba góc), gần đây nổi lên như một giải pháp được đồn thổi có khả năng "đánh tan" mỡ máu và thanh lọc cơ thể. Thắc mắc phổ biến là liệu thức uống này có thực sự hiệu quả và đã được khoa học chứng minh hay chưa.
Thực tế, trà kiều mạch chứa nhiều hợp chất sinh học có lợi, đặc biệt là nhóm flavonoid như rutin, quercetin [2, 8]. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy loại trà này chỉ hỗ trợ cải thiện một số chỉ số lipid máu chứ không thể lập tức hạ mỡ máu như lời đồn, và phần lớn các thử nghiệm chuyên sâu hiện nay vẫn đang dừng lại ở mô hình động vật hoặc tế bào [1, 2, 4, 5].
Trà kiều mạch tác động lên mỡ máu như thế nào?
Cây kiều mạch, đặc biệt là kiều mạch đắng (Fagopyrum tataricum), chứa hàm lượng lớn các polyphenol và flavonoid gồm rutin, quercetin, kaempferol và kaempferol-3-O-rutinoside [1]. Trong tế bào, các chiết xuất từ kiều mạch đắng đã được ghi nhận có khả năng ức chế quá trình tích tụ mỡ, giảm hàm lượng triglyceride và giảm hoạt tính của enzyme glycerol-3-phosphate dehydrogenase (GPDH) trong giai đoạn biệt hóa tế bào mỡ [2].
Bên cạnh đó, chiết xuất này còn làm giảm biểu hiện mRNA của hàng loạt gen tham gia vào quá trình tổng hợp axit béo như PPAR-gamma, CEBP-alpha, aP2, ACC, FAS và SCD-1 [2]. Ở mức độ phân tử, các polyphenol trong kiều mạch hỗ trợ điều hòa các gen liên quan đến chuyển hóa năng lượng (SIRT1, LKB1, AMPK), gen tổng hợp lipid (ACC, SREBP1c, HMGR) và gen oxy hóa chất béo (PPARalpha, CPT1, CPT2) [1].
Một cơ chế quan trọng khác là điều hòa chuyển hóa glycerophospholipid. Việc can thiệp bằng chiết xuất kiều mạch đắng giúp khôi phục tỷ lệ phosphatidylcholines trên phosphatidylethanolamines (PC/PE) trong gan, từ đó thiết lập lại cân bằng nội môi lipid [1]. Ngoài ra, các chất chống oxy hóa này còn hỗ trợ ức chế các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và làm giảm sản xuất oxit nitric (NO) [2].
Nghiên cứu trên người nói gì về tác dụng hạ mỡ máu?
Khác với những lời quảng cáo phóng đại, số lượng thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người về tác dụng trực tiếp của trà kiều mạch còn khá khiêm tốn. Đa phần các dữ liệu trên người được thực hiện thông qua các chế phẩm thực phẩm bổ sung từ kiều mạch đắng giàu rutin [3].
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi đã ghi nhận việc sử dụng bánh quy làm từ kiều mạch đắng tăng cường rutin trong 2 tuần giúp giảm nồng độ cholesterol toàn phần và giảm dấu ấn chống oxy hóa myeloperoxidase so với nhóm dùng bánh quy đối chứng [3]. Một thử nghiệm lâm sàng khác cũng chỉ ra rằng việc ăn mì kiều mạch đắng giàu rutin mang lại hiệu quả trong việc kiểm soát trọng lượng cơ thể nhờ đặc tính chống oxy hóa [3].
Các kết quả này cho thấy người tiêu dùng có thể nhận được một số lợi ích sức khỏe từ rutin khi sử dụng đồ uống chế biến từ kiều mạch đắng [3]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là các can thiệp từ thực phẩm bổ sung dạng bánh quy hay mì sợi với liều lượng rutin được kiểm soát, chứ không phải kết quả trực tiếp từ việc chỉ uống vài ngụm trà kiều mạch pha loãng hàng ngày.
Bằng chứng từ các thử nghiệm trên động vật
Hầu hết bằng chứng chi tiết về khả năng can thiệp mỡ máu của kiều mạch đến từ các mô hình thử nghiệm có đối chứng trên chuột. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo (HFD) cho thấy giống kiều mạch đắng Jinqiao II ở các liều 5%, 10% và 20% giúp làm giảm sự gia tăng cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và cholesterol xấu (LDL-C) trong huyết thanh [4]. Liều can thiệp này đồng thời cải thiện chức năng gan qua chỉ số AST và ALT, giảm tích tụ mỡ ở gan và kìm hãm các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-6 [4].
Trong khi đó, việc dùng kiều mạch đắng truyền thống dù có tác động tích cực đến mức TG và đảo ngược tình trạng thoái hóa mỡ gan, nhưng lại không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với trọng lượng gan cũng như mức TC, LDL-C, TNF-alpha và IL-6 [4]. Điều này cho thấy hiệu quả phòng ngừa của các giống kiều mạch thông thường còn có giới hạn [4].
Một nghiên cứu khác năm 2022 trên chuột C57BL/6J mắc bệnh gan do rượu cho thấy chiết xuất kiều mạch đắng giàu polyphenol giúp ngăn ngừa các tổn thương mô học, chấn thương gan và sự bất thường của lipid huyết tương [1]. Năm 2019, nghiên cứu trên chuột cống béo phì do ăn nhiều chất béo cũng ghi nhận chiết xuất kiều mạch đắng ở nồng độ 0,5% và 1,0% trong chế độ ăn giúp cải thiện lipid huyết thanh qua việc giảm TG, TC và tăng cholesterol tốt (HDL-C), đồng thời làm giảm khối lượng mô mỡ trắng mà không làm thay đổi lượng thức ăn ăn vào hay trọng lượng cơ thể [5].
Ngoài flavonoid, tinh bột kháng từ kiều mạch đắng cũng được chứng minh trong nghiên cứu kéo dài 6 tuần trên chuột C57BL/6 ăn chế độ nhiều béo giúp giảm đáng kể TC, TG, đường huyết và các cytokine gây viêm, đồng thời tối ưu hóa hệ vi sinh vật đường ruột bằng cách tăng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus, Bifidobacterium [6]. Nghiên cứu chuyển hóa năm 2022 cũng xác nhận cả protein và tinh bột chiết xuất từ kiều mạch đắng đều tham gia điều hòa 8 con đường chuyển hóa, bao gồm chuyển hóa axit linoleic và axit arachidonic, giúp cải thiện tình trạng tăng lipid máu ở chuột [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Qua các nghiên cứu đối chứng, có thể khẳng định kiều mạch đắng và các chiết xuất giàu rutin của nó mang lại tác động hỗ trợ tích cực đối với chuyển hóa mỡ máu và giảm phản ứng viêm [1, 2, 4, 5]. Việc bổ sung kiều mạch có thể hỗ trợ cải thiện các chỉ số cholesterol toàn phần và triglyceride [1, 4, 6].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất là đa số bằng chứng hiện nay được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc nuôi cấy tế bào 3T3-L1 [1, 2, 4, 5, 6, 7]. Các thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất ít, cỡ mẫu và thời gian can thiệp ngắn (như thử nghiệm 2 tuần với bánh quy kiều mạch) [3]. Hơn nữa, dịch chiết hoặc bột hạt nguyên bản dùng trong nghiên cứu có nồng độ hoạt chất cô đặc hơn rất nhiều so với nước trà kiều mạch pha loãng thông thường. Do đó, không thể đánh đồng kết quả trong phòng thí nghiệm với tác dụng hạ mỡ máu thần tốc ngoài đời thực.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà kiều mạch
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trà kiều mạch như một vị thuốc "chữa dứt điểm" bệnh mỡ máu. Trà kiều mạch là thực phẩm dinh dưỡng hỗ trợ, không thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa hay thuốc hạ lipid máu do bác sĩ chỉ định.
Nhiều người cũng cho rằng loại trà kiều mạch nào cũng mang lại hiệu quả như nhau. Thực tế, tổng hàm lượng flavonoid (TFC) trong trà kiều mạch dao động từ 8,12 mg/g đến 24,04 mg/g tùy thuộc vào bộ phận sử dụng [8]. Trà làm từ cám kiều mạch đắng rang có hàm lượng rutin và tổng lượng flavonoid cao vượt trội so với trà làm từ vỏ hoặc hạt kiều mạch thông thường [3, 8]. Các phương pháp chế biến nhiệt như quay vi sóng làm mất mát lượng lớn polyphenol, trong khi luộc hoặc hấp ít gây hao hụt hơn [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang có bệnh nền mạn tính, rối loạn lipid máu nặng, xơ vữa động mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mỡ máu (như nhóm statin) cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà kiều mạch thường xuyên để tránh tương tác hoặc tự ý bỏ thuốc điều trị.
Do các bằng chứng khoa học chuyên sâu về việc uống trà kiều mạch chủ yếu được thực hiện trên mô hình động vật thí nghiệm và tế bào, dữ liệu về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có nghiên cứu đầy đủ; vì vậy các nhóm đối tượng đặc thù này cần hết sức thận trọng và hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng.
Cách áp dụng trà kiều mạch vào đời sống
Để tận dụng tối đa hoạt chất sinh học, người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm trà làm từ kiều mạch đắng rang hoặc cám kiều mạch đắng, bởi loại nguyên liệu này chứa lượng rutin cao hơn hẳn so với hạt kiều mạch thông thường [3].
Nên sử dụng trà kiều mạch với lượng vừa phải mỗi ngày như một loại nước uống giải khát lành mạnh, kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế mỡ động vật và duy trì tập luyện thể dục thể thao đều đặn. Khi chế biến, tránh đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong lò vi sóng để hạn chế thất thoát các hợp chất polyphenol và năng lực chống oxy hóa tự nhiên [8].
Tóm lại, trà kiều mạch là thức uống giàu flavonoid và polyphenol mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và hỗ trợ điều hòa lipid máu [2, 3]. Người tiêu dùng nên nhìn nhận đúng giá trị hỗ trợ của loại trà này, không tin vào các lời đồn thổi chữa bệnh thần kỳ và luôn tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa khi điều trị rối loạn mỡ máu.
