Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để pha trà uống hàng ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể hoặc chữa lành tổn thương xương khớp. Trong số đó, cây liên mộc (comfrey) thường được truyền tai như một vị thuốc dân gian quý giá có lịch sử lâu đời. Tuy nhiên, việc tự ý sắc lá hay rễ cây liên mộc làm trà uống có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe, đặc biệt là lá gan.

Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học: Uống trà liên mộc không an toàn và tiềm ẩn nguy cơ phá hủy gan nghiêm trọng. Các hợp chất độc hại tự nhiên bên trong loài cây này có thể gây tổn thương mạch máu gan không hồi phục, dẫn đến xơ gan, suy gan và làm tăng nguy cơ phát triển khối u ác tính.

Hiểu lầm từ lịch sử hơn 2.000 năm dùng liên mộc

Liên mộc (tên khoa học là Symphytum officinale) là loại cây thân thảo sống lâu năm với lá to có lông và hoa nhỏ màu tím [1]. Trong lịch sử hơn 2.000 năm, loài thực vật này từng được con người sử dụng làm rau ăn, pha trà hoặc dùng làm thuốc thảo dược [2], [3]. Ở Tây Âu, liên mộc từng được ứng dụng trong điều trị các rối loạn viêm như viêm khớp, viêm tắc tĩnh mạch, bệnh gút và tiêu chảy [4]. Ngoài ra, nó còn được truyền miệng để trị gãy xương, tổn thương gân, viêm loét đường tiêu hóa, sung huyết phổi và làm lành vết thương [1].

Tuy nhiên, việc một loại cây được sử dụng lâu đời không đồng nghĩa với việc nó an toàn để đưa vào cơ thể. Các phương pháp khoa học hiện đại đã phát hiện ra rằng liên mộc chứa những độc tố tiềm ẩn gây tổn thương nội tạng, biến thói quen uống trà thảo mộc thành một mối nguy hại thực sự [4], [2].

"Kẻ sát nhân giấu mặt" pyrrolizidine alkaloid tàn phá gan ra sao

Thủ phạm chính gây ra độc tính chết người trong cây liên mộc là nhóm hợp chất tự nhiên mang tên pyrrolizidine alkaloid (PA) [4], [2]. Liên mộc chứa tới 14 loại PA khác nhau, bao gồm các hoạt chất như lasiocarpine, symphytine, 7-acetylintermedine, 7-acetyllycopsamine, echimidine, intermedine, lycopsamine, myoscorpine, symlandine, symviridine và các N-oxide liên quan [4], [2].

Khi đi vào đường tiêu hóa, các alkaloid này được chuyển hóa bởi hệ thống enzyme trong microsome gan, tạo ra các phân tử pyrrole có hoạt tính rất cao, đóng vai trò như những chất alkyl hóa cực mạnh [4]. Các chất chuyển hóa này gây tổn hại nghiêm trọng lên cấu trúc gan:

  • Chúng tấn công vào các tế bào nội mô mạch máu và tế bào nhu mô gan [2].
  • Tạo ra các liên kết chéo với DNA, hình thành phức hợp DHP-DNA, dẫn đến tổn thương cấu trúc di truyền và kích hoạt đột biến gen [2].
  • Gây tổn thương màng tế bào gan, hình thành các bọng phồng (bleb) làm tắc nghẽn lòng xoang gan và phá vỡ vi tuần hoàn tại chỗ [5].

Hậu quả bệnh lý nguy hiểm nhất mà liên mộc gây ra cho gan người là bệnh tắc tĩnh mạch gan (veno-occlusive disease) [4], [1]. Đây là tình trạng tắc nghẽn không do huyết khối ở các tĩnh mạch gan nhỏ, làm ứ trệ tuần hoàn, gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa, gan to, đau bụng, nhanh chóng dẫn đến xơ gan và cuối cùng là suy gan [4]. Bệnh nhân khi khởi phát các dấu hiệu cấp hoặc mạn tính này có thể phải đối mặt với nguy cơ ghép gan khẩn cấp để bảo toàn tính mạng [4]. Ngoài ra, các chất PA khi vào cơ thể người còn có thể gây tổn thương phổi dẫn đến viêm phổi hoặc tăng áp động mạch phổi [6].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Để làm rõ mức độ nguy hiểm của thảo dược này, nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã phân tích độc tính của liên mộc trên động vật và trong sản phẩm thương mại:

  • Nghiên cứu về bệnh tắc tĩnh mạch và độc tính tế bào (1993): Nghiên cứu thực hiện trên 8 chuột trưởng thành trẻ tuổi, cho dùng alkaloid chiết xuất từ liên mộc với liều tương đối thấp là 50 mg/kg mỗi tuần trong vòng 6 tuần [5]. Khi mổ khám sau 1 tuần kể từ liều cuối, kính hiển vi quang học và điện tử ghi nhận tình trạng sung huyết mạch máu, hoại tử nhẹ vùng 3 và mất viền màng tế bào gan [5]. Nghiên cứu phát hiện bong tróc nội mô, mất vi nhung mao tế bào gan và sự xuất hiện ồ ạt các bọng phồng (bleb) trên màng tế bào [5]. Các bọng này rơi vào khoang Disse, lấp đầy và gây bít tắc lòng xoang gan, đi kèm với sự tích tụ tiểu cầu và lắng đọng collagen gây xơ hóa khoang Disse [5].

  • Nghiên cứu về khả năng gây đột biến gen (2005): Thử nghiệm sử dụng mô hình chuột biến đổi gen Big Blue để đánh giá khả năng gây đột biến của liên mộc trong mô đích là gan [1]. Kết quả chứng minh liên mộc gây đột biến gen trực tiếp tại gan chuột [1]. Kiểu hình đột biến chỉ ra rằng khả năng sinh u bướu của loài cây này bắt nguồn trực tiếp từ độc tính di truyền của các pyrrolizidine alkaloid [1].

  • Nghiên cứu so sánh biến đổi biểu hiện gen (2007): Các nhà khoa học đã chia chuột Big Blue Fisher 344 thành từng nhóm 6 con để theo dõi trong 12 tuần [3]. Một nhóm được cho ăn chế độ chứa 8% rễ liên mộc, nhóm khác dùng gavage chất chuẩn riddelliine (chất gây ung thư nhóm PA) ở liều 1 mg/kg thể trọng với tần suất 5 lần/tuần [3]. Phân tích biểu hiện gen trên toàn bộ bộ gen cho thấy liên mộc và riddelliine tạo ra các mẫu biểu hiện gen liên quan đến ung thư và chuyển hóa thuốc có tính tương quan mạnh mẽ, khẳng định PA trong liên mộc là thành phần kích hoạt quá trình sinh ung thư [3].

  • Nghiên cứu khảo sát sản phẩm thương mại (2005): Nghiên cứu đã ứng dụng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-ESI-MS) để phân tích 10 chế phẩm thảo dược lưu hành thương mại [6]. Kết quả cho thấy toàn bộ các sản phẩm có ghi nhãn chứa liên mộc đều phát hiện hàm lượng PA có thể đo lường được [6]. Lượng chất này trong một số loại trà thảo mộc và thực phẩm chức năng được xác định là đủ để gây nguy cơ ung thư cho người sử dụng [6].

Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học trực tiếp về khả năng gây ung thư của liên mộc trên người chưa được thiết lập đầy đủ do rào cản y đức, song bằng chứng về việc gây u tuyến tế bào gan và sarcoma nội mô mạch máu ở chuột cống là không thể chối cãi [2], [1], [6]. Mức độ tổn thương gen tương đương giữa người và động vật đã đặt ra cảnh báo đỏ về nguy cơ sinh u bướu ở người tiếp xúc qua đường uống [2], [1].

Sự can thiệp của các cơ quan quản lý y tế quốc tế

Trước những bằng chứng rõ ràng về nguy cơ tử vong do bệnh tắc tĩnh mạch gan và khả năng gây ung thư, nhiều quốc gia phát triển đã đưa ra các biện pháp cứng rắn. Đức và Canada đã ban hành lệnh cấm phân phối các sản phẩm từ cây liên mộc [4]. Vào năm 2001, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã yêu cầu các đơn vị sản xuất tự nguyện rút khỏi thị trường tất cả các sản phẩm uống có chứa liên mộc [1].

Đáng tiếc, tại nhiều khu vực khác trên thế giới, bao gồm thị trường mua bán trực tuyến thảo dược, các sản phẩm liên mộc khô hoặc bột trà vẫn được bày bán mà không có sự cảnh báo đầy đủ [4], [1]. Người tiêu dùng thường dễ bị đánh lừa bởi nhãn mác "100% thảo mộc tự nhiên" hay các bài viết truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học.

Hiểu lầm thường gặp: "Dùng lượng ít sẽ bổ" hoặc bôi ngoài da cũng độc hại

Một quan niệm sai lầm phổ biến là dùng một lượng nhỏ trà liên mộc sẽ giúp xương gãy mau liền mà không hại gan. Thực tế, ngay cả ở mức liều thực nghiệm thấp, alkaloid của liên mộc vẫn gây tổn thương màng tế bào và khởi phát tình trạng viêm, lắng đọng collagen gây xơ hóa [5]. Độc tính gan của PA còn được ghi nhận qua các vụ dịch bùng phát diện rộng do ngộ độc trà hoặc ngũ cốc nhiễm PA tại Jamaica, Ấn Độ và Afghanistan [4].

Một thắc mắc khác là liệu bôi ngoài da có nguy hiểm như đường uống hay không. Nghiên cứu năm 2022 trên mô hình da người in vitro đã đo lường sự hấp thu qua da của 3 dạng PA nhóm retronecine trong công thức rễ liên mộc [7]. Kết quả chỉ ra rằng tỷ lệ hấp thu qua da của các hoạt chất PA là rất thấp so với đường uống [7]. Do đó, việc bào chế các chế phẩm bôi ngoài da để giảm đau cơ và khớp vẫn được duy trì ở một số tiêu chuẩn sản xuất nghiêm ngặt nhằm giảm thiểu nồng độ PA, nhưng tuyệt đối không được dùng cho vết thương hở lớn hoặc chuyển sang dạng uống [7].

Ai cần tuyệt đối tránh xa và lời khuyên sử dụng an toàn

Việc hấp thu liên mộc qua đường tiêu hóa không được khuyến cáo cho bất kỳ ai. Tuy nhiên, một số nhóm người cần đặc biệt tránh xa ngay lập tức:

  • Người có tiền sử hoặc đang mắc bệnh lý gan: Bất kỳ sự tiếp xúc nào với PA cũng có thể kích hoạt suy gan tối cấp [4], [6].
  • Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Mặc dù chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên nhóm này ở tài liệu thực nghiệm liên mộc, nhưng do tính chất gây đột biến tế bào và biến đổi cấu trúc DNA, việc tiếp xúc là cực kỳ nguy hiểm [2], [1].
  • Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan: Sự tương tác chuyển hóa enzyme microsome ở gan có thể làm gia tăng việc hình thành các chất chuyển hóa pyrrole có độc tính cao [4], [3].

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng không nên tự ý hái, phơi khô hoặc mua các loại trà túi lọc, trà thảo mộc thô chứa lá hoặc rễ liên mộc để uống [4], [1]. Khi gặp các vấn đề về gãy xương, đau nhức xương khớp hoặc đường tiêu hóa, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bằng các phác đồ chuẩn y khoa thay vì tin theo các bài thuốc truyền miệng. Nếu đã từng sử dụng trà liên mộc và xuất hiện các dấu hiệu như đau bụng vùng hạ sườn phải, bụng chướng, vàng mắt hoặc mệt mỏi, cần đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan ngay lập tức. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược nào vào cơ thể.