Nhiều người có thói quen hãm củ mạch môn đông uống hàng ngày như một loại trà dưỡng sinh giúp giải nhiệt và ổn định đường huyết. Loại thảo dược quen thuộc này từ lâu đã được y học cổ truyền dùng để trị chứng khát nhiều, tiêu khát. Tuy nhiên, liệu việc uống trà mạch môn có thực sự làm hạ chỉ số đường huyết rõ rệt và thay thế được thuốc trị tiểu đường hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Trà mạch môn hay các hoạt chất chiết xuất từ mạch môn đông hiện tại chưa đủ căn cứ khoa học để thay thế bất kỳ loại thuốc hạ đường huyết nào. Các nghiên cứu hiện có ghi nhận nhiều tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa glucose và cải thiện độ nhạy insulin, nhưng toàn bộ dữ liệu mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên mô hình động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người.
Cơ chế tác động hỗ trợ chuyển hóa glucose
Củ mạch môn (Ophiopogon japonicus) chứa nhiều hợp chất tự nhiên, trong đó nhóm polysaccharide (như hoạt chất beta-D-fructan ký hiệu là MDG-1) và các chuỗi đường ngắn oligosaccharide được giới khoa học chú ý nhiều nhất về mặt chuyển hóa [1], [2]. Thay vì trực tiếp cung cấp insulin hay ép tuyến tụy hoạt động quá mức, các hoạt chất này can thiệp vào các đường truyền tín hiệu tế bào điều hòa năng lượng.
Cụ thể, hoạt chất MDG-1 tác động thông qua con đường truyền tín hiệu InsR/IRS-1/PI3K/Akt/GSK-3/Glut-4 [1]. Chuỗi tín hiệu này kích thích thụ thể insulin, giúp tăng cường vận chuyển phân tử vận chuyển đường Glut-4 ra màng tế bào, từ đó giúp mô cơ và mô mỡ thu nhận glucose hiệu quả hơn [1]. Đồng thời, sự ức chế enzym GSK-3beta hỗ trợ quá trình tổng hợp glycogen tại gan, giữ lượng đường trong máu không bị tăng vọt [1].
Bên cạnh đó, các oligosaccharide chiết xuất từ mạch môn đông còn kích thích cơ thể gia tăng nồng độ hormone GLP-1, làm giảm hormone glucagon và điều hòa hoạt động của các enzym gan như GCK và PEPCK [2]. Hoạt chất này cũng thể hiện khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase ở đường tiêu hóa, làm chậm quá trình bẻ gãy và hấp thu carbohydrate [3].
Chi tiết các thử nghiệm hạ đường huyết trên động vật
Hầu hết bằng chứng về khả năng kiểm soát glucose của mạch môn đến từ các mô hình chuột mắc đái tháo đường týp 2 hoặc chuột bị gây tổn thương tuyến tụy nhân tạo.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã thử nghiệm polysaccharide MDG-1 chiết xuất từ rễ củ mạch môn trên mô hình chuột KKAy bị tiểu đường týp 2 [1]. Chuột được cho uống nước cất, MDG-1 hoặc thuốc rosiglitazone mỗi ngày 1 lần trong suốt 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy MDG-1 làm giảm tình trạng tăng đường huyết, tăng insulin huyết và cải thiện đề kháng insulin qua nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) [1]. Sau 8 tuần dùng liều 300 mg/kg, nồng độ triglyceride (TG) và cholesterol xấu (LDL-C) trong huyết thanh chuột giảm rõ rệt, nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) tăng lên đáng kể, dù không làm đổi chỉ số cholesterol toàn phần [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2011 cũng khảo sát MDG-1 trên chuột biến đổi gen ob/ob bị tiểu đường týp 2 [4]. Chuột được cho uống MDG-1 bằng ống thông với liều 150 mg/kg hoặc 300 mg/kg trong 23 ngày [4]. Kết quả ghi nhận liều 300 mg/kg mang lại hiệu quả hạ đường huyết sau ăn cả cấp tính lẫn dài hạn, cải thiện dung nạp glucose và giảm insulin huyết thanh cùng nồng độ triglyceride trong gan [4]. Tuy nhiên, tác dụng hạ đường huyết lúc đói lại rất khiêm tốn [4]. Chuột dùng liều 150 mg/kg còn giảm được mức tăng cân nặng và giảm trọng lượng mỡ dưới da so với nhóm đối chứng [4].
Một nghiên cứu khác vào năm 2012 tập trung vào thành phần oligosaccharide của mạch môn (ký hiệu OOJ) trên chuột cống bị gây tiểu đường bằng chế độ ăn giàu béo kết hợp hóa chất streptozotocin liều thấp [2]. Chuột được cho uống OOJ ở hai mức liều 225 mg/kg và 450 mg/kg thể trọng trong 3 tuần [2]. Kết quả cho thấy OOJ giúp giảm nồng độ đường huyết lúc đói, cải thiện nghiệm pháp dung nạp glucose, tăng dự trữ glycogen ở gan và cơ xương, đồng thời làm giảm bài tiết protein qua nước tiểu và giảm biến đổi bệnh học tại tụy [2].
Năm 2011, các nhà khoa học tiếp tục so sánh oligosaccharide mạch môn dạng thông thường (OOJ) và dạng lên men giấm (OOV) trên chuột bị gây tiểu đường bằng alloxan [3]. Kết quả phân tích ghi nhận dạng lên men OOV có trọng lượng phân tử nhỏ hơn và thể hiện hoạt tính ức chế enzym alpha-glucosidase mạnh hơn hẳn dạng thông thường [3]. Khả năng hạ đường huyết và bảo vệ các tiểu đảo tụy khỏi bị tổn thương của dạng lên men OOV cũng vượt trội hơn so với OOJ [3].
Tác động bảo vệ tim mạch và thận trước biến chứng
Bệnh nhân tiểu đường thường đối mặt với nguy cơ biến chứng mạn tính nguy hiểm, đặc biệt tại thận và hệ tuần hoàn do quá trình đường hóa và xơ hóa mô.
Nghiên cứu công bố năm 2015 đã đánh giá tác động của MDG-1 đối với biến chứng thận trên chuột KKAy trong 12 tuần điều trị bằng đường uống [5]. Với liều 300 mg/kg, MDG-1 giúp giảm nồng độ đường huyết, triglyceride, ure máu (BUN) và albumin niệu [5]. Kiểm tra mô bệnh học xác nhận hoạt chất này ức chế các yếu tố gây xơ hóa như TGF-beta 1 và CTGF, hỗ trợ làm giảm tình trạng giãn nở gian mạch cầu thận và xơ hóa mô kẽ ống thận [5].
Về phương diện tim mạch, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống mắc tiểu đường ghi nhận polysaccharide OJP1 từ mạch môn giúp cải thiện các tổn thương cơ tim [6]. Hoạt chất này làm giảm nồng độ chất chỉ thị oxy hóa MDA, phục hồi hoạt lực của các enzym chống oxy hóa như SOD, CAT, GPx trong tim [6]. Ngoài ra, OJP1 còn đảo ngược tình trạng gia tăng các chỉ số viêm và tổn thương mạch máu gồm AGE, hs-CRP, sICAM-1, NO và nội mô ET-1 [6].
Giá trị thực tế và khoảng cách với trà mạch môn tự pha
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo về sự khác biệt giữa nghiên cứu và đời sống thực tế.
Thứ nhất, đối tượng thử nghiệm hoàn toàn là động vật gặm nhấm (chuột KKAy, chuột ob/ob, chuột cống) [1], [4], [6], [2], [5]. Cơ thể người có sự chuyển hóa, mức độ hấp thu và đáp ứng thuốc phức tạp hơn rất nhiều. Hiện tại chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2 để xác nhận liều dùng an toàn và hiệu quả thực sự.
Thứ hai, các nghiên cứu sử dụng hoạt chất tinh sạch hoặc chiết xuất cô đặc (như MDG-1, OJP1, OOJ) với liều lượng tính theo miligram trên mỗi kilogam thể trọng rất cao [1], [4], [2]. Một cốc trà mạch môn tự hãm bằng nước sôi thông thường chứa nồng độ hoạt chất không đồng đều, độ hòa tan của các chuỗi polysaccharide lớn có thể bị hạn chế và không thể tương đương với chế phẩm phòng thí nghiệm.
Những hiểu lầm thường gặp về trà mạch môn
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay thế thuốc tây". Việc tự ý dừng hoặc giảm liều thuốc hạ đường huyết theo toa của bác sĩ để chuyển sang uống trà thảo dược có thể dẫn đến cơn tăng đường huyết cấp tính, làm tăng vọt nguy cơ biến chứng tim mạch và hôn mê nhiễm toan ceton.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "uống càng đặc, hạ đường càng nhanh". Thử nghiệm cho thấy nồng độ hoạt chất cần được chuẩn hóa chính xác, việc tiêu thụ thảo dược quá liều không giúp tăng thêm lợi ích mà còn gây gánh nặng chuyển hóa cho dạ dày và đường tiêu hóa.
Một hiểu lầm khác là xem mạch môn như thảo dược có thể "chữa khỏi hẳn" bệnh tiểu đường. Đái tháo đường týp 2 là bệnh lý mạn tính liên quan đến chuyển hóa; các thảo dược nếu phát huy tác dụng cũng chỉ dừng ở vai trò hỗ trợ kiểm soát, không thể xóa bỏ hoàn toàn cơ chế bệnh sinh.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang điều trị bệnh tiểu đường bằng thuốc uống hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc kết hợp trà mạch môn có thể gây cộng hưởng làm hạ đường huyết quá mức, dẫn đến chóng mặt, vã mồ hôi hoặc ngất xỉu nếu không kiểm soát chỉ số thường xuyên.
Phụ nữ mang thai và người mẹ đang cho con bú không nên tự ý dùng các loại trà thảo dược đậm đặc kéo dài do dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng này chưa được thiết lập.
Người có tiền sử dị ứng với các thành phần của cây mạch môn đông hoặc người có hệ tiêu hóa kém, hay bị đầy bụng, tiêu chảy mạn tính cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi dùng thường xuyên.
Bệnh nhân suy thận nặng hoặc bệnh lý gan giai đoạn tiến triển phải tuyệt đối tránh dùng các loại thảo dược bổ sung khi chưa có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng mạch môn đông như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, người dùng chỉ nên xem đây là trà giải khát lành mạnh thay thế các loại nước ngọt có đường.
Nên sử dụng củ mạch môn khô có nguồn gốc rõ ràng, không ẩm mốc hay ngâm tẩm hóa chất bảo quản. Mỗi ngày chỉ nên dùng lượng vừa phải, hãm với nước sôi uống trong ngày, không nên sắc quá đặc hoặc uống liên tục trong nhiều tháng mà không có khoảng nghỉ.
Thời điểm uống thích hợp là vào ban ngày, tránh uống vào buổi tối muộn ngay trước khi ngủ để hạn chế việc tiểu đêm làm gián đoạn giấc ngủ.
Tuyệt đối không sử dụng trà này để uống thuốc tây. Nếu đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, cần uống thuốc cách thời điểm uống trà thảo mộc ít nhất 1 đến 2 giờ và luôn theo dõi sát sao chỉ số đường huyết mao mạch tại nhà.
Mạch môn đông là dược liệu giàu tiềm năng sinh học với các polysaccharide và oligosaccharide có khả năng hỗ trợ nhạy insulin và bảo vệ mô cơ quan trên động vật [1], [4], [2], [5]. Tuy nhiên, một ấm trà hãm tại nhà không thể thay thế phác đồ điều trị tiểu đường chuẩn y khoa. Kiểm soát chế độ ăn, tập thể dục đều đặn và tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ vẫn là nền tảng vững chắc nhất để chung sống an toàn với bệnh tiểu đường.
