Trăn trở quanh chén trà thanh cao ngày nóng

Mỗi khi cơ thể bức bối, mọc mụn nhọt hay thời tiết oi bức, nhiều người thường tìm đến các loại thảo mộc giải nhiệt theo kinh nghiệm dân gian. Trong số đó, thanh cao là cái tên quen thuộc được truyền tai như vị thuốc "thanh nhiệt giải độc" công hiệu. Không ít gia đình mua thanh cao khô về trữ sẵn trong nhà, sắc uống thay nước lọc qua nhiều ngày để phòng sốt hay mát gan.

Tuy nhiên, thói quen này tiềm ẩn nhiều ngộ nhận tai hại. Thanh cao thực chất là cây dược liệu có hoạt tính dược lý mạnh chứ không đơn thuần là một thứ trà giải khát thông thường [1], [2]. Việc tùy tiện sắc uống dài ngày khi cơ thể không có chỉ định điều trị có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe khó lường.

Thanh cao hạ nhiệt: Đúng theo y lý, sai khi dùng bừa bãi

Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, quan niệm thanh cao có tác dụng "hạ nhiệt" là có cơ sở thực nghiệm [1], [3]. Từ xa xưa trong y học cổ truyền Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, thanh cao đã được dùng để hạ sốt, trị chứng nóng âm ỉ trong xương khớp, kiệt sức do sốt cao, cũng như hỗ trợ điều trị sốt rét, vàng da và chàm ngứa [3], [4], [2].

Dù vậy, khái niệm "hạ nhiệt" trong nghiên cứu y khoa đồng nghĩa với tác dụng hạ sốt (antipyresis) trên các bệnh lý viêm nhiễm cụ thể, không đồng nhất với khái niệm "làm mát cơ thể" thông thường để giải khát [1], [3], [5]. Hoạt chất nổi tiếng artemisinin được phân lập từ đầu thập niên 1970 từ chi thảo dược này chính là vũ khí chủ lực chống lại ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc [1], [3], [5]. Vì vậy, việc lạm dụng thanh cao như nước trà giải nhiệt mỗi ngày là một sự nhầm lẫn giữa thảo dược điều trị bệnh và nước uống dinh dưỡng.

Cơ chế chống sốt và giảm viêm dưới kính hiển vi

Các nghiên cứu sinh học thực nghiệm đã bóc tách rõ cách thức mà chiết xuất thanh cao tác động lên phản ứng viêm và thân nhiệt. Trong cơ thể, cảm giác sốt, đau đớn và nóng bức khi ốm bắt nguồn từ sự kích hoạt của hệ miễn dịch giải phóng các chất trung gian gây viêm [3], [6].

Nghiên cứu công bố năm 2018 và 2020 chỉ ra rằng chiết xuất ethanol từ thanh cao (Artemisia apiacea Hance) có khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình sản sinh các chemokine và cytokine tiền viêm như RANTES, IL-6, IL-8 và TARC [3], [6]. Ở cấp độ phân tử, chiết xuất này can thiệp và ngăn chặn các con đường truyền tín hiệu p38, ERK và STAT-1 [3], [6]. Đặc biệt, nó ức chế sự thoái hóa của IkappaB-alpha và chặn đứng sự di chuyển vào nhân tế bào của yếu tố phiên mã gây viêm NF-kappaB p65 [3], [6]. Thông qua việc khóa các phản ứng viêm dây chuyền này, dược liệu giúp dập tắt phản ứng sốt và tổn thương mô do viêm nhiễm kích hoạt [3].

Bên cạnh đó, các hợp chất phytosterol tự nhiên có trong thanh cao bao gồm campesterol, stigmasterol và daucosterol cũng đã được phân tích định lượng thành công bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), góp phần giải thích các hoạt tính sinh học đa dạng của cây thảo dược này trong kiểm soát tình trạng vàng da và viêm da [4].

Khoa học thực nghiệm ghi nhận những gì?

Nhiều công trình đã khảo sát tác động của các loài thuộc chi thanh cao (Artemisia) trên các mô hình động vật:

Năm 2016, một nghiên cứu trên chuột cống trắng đã đánh giá tác dụng chống dị ứng của chiết xuất từ ngọn hoa khô thanh cao chiết bằng cồn 80% [1]. Khi các nhà khoa học gây sốc phản vệ toàn thân bằng hợp chất 48/80, việc cho chuột dùng chiết xuất liều 200 mg/kg và 400 mg/kg trước 1 giờ đã ức chế sốc phản vệ theo mức độ phụ thuộc liều lượng [1]. Chiết xuất thảo dược này còn giảm nồng độ giải phóng histamine, hạn chế hành vi gãi ngứa và hạ thấp tính thấm thành mạch [1]. Dù vậy, hạn chế là thử nghiệm mới thực hiện trên chuột cống với phản ứng dị ứng cấp, chưa đánh giá an toàn dùng dài ngày trên người.

Năm 2013, một nghiên cứu trên chuột nhắt và chuột cống đánh giá hoạt tính của chiết xuất thanh cao loài Artemisia scoparia [7]. Kết quả cho thấy liều tiêm phúc mạc duy nhất 400 mg/kg và 800 mg/kg giúp giảm phù chân chuột cống do carrageenan lần lượt là 54% và 74% [7]. Đặc biệt, trên mô hình gây sốt bằng men bia ở chuột nhắt, hai mức liều này đã làm giảm cơn sốt tới gần 74% và 90% [7]. Chiết xuất cũng làm giảm số lần quặn đau do axit acetic 41,12% và 61,53%, đồng thời kéo dài khả năng chịu nhiệt trong thử nghiệm đĩa nóng từ 2 đến 2,5 lần [7]. Nghiên cứu này ghi nhận hạn chế là mới dùng đường tiêm phúc mạc trên động vật gặm nhấm, chưa phản ánh cơ chế hấp thu qua đường uống thực tế ở người [7].

Vào năm 2018 và 2020, các thử nghiệm về tác dụng trên viêm da cơ địa ở chuột nhắt do hóa chất 2,4-dinitrochlorobenzene (DNCB) gây ra cũng ghi nhận chiết xuất ethanol của Artemisia apiacea Hance làm giảm rõ rệt độ dày vùng da lưng và da tai của chuột bị tổn thương theo nồng độ sử dụng [3], [6].

Bằng chứng hiện nay: Tiềm năng lớn nhưng giới hạn rõ ràng

Các kết quả trên khẳng định thanh cao sở hữu nhiều đặc tính sinh học quý giá: kháng khuẩn, chống ký sinh trùng, ức chế miễn dịch, hạ sốt, giảm đau và chống viêm [1], [3], [7]. Trong lịch sử y học cổ đại, từ thế kỷ thứ 4, danh y Cát Hồng từng hướng dẫn giã nát cây tươi ngâm nước lạnh rồi vắt lấy nước cốt uống để trị các cơn sốt gián đoạn [2].

Tuy nhiên, khoảng cách từ các nghiên cứu chiết xuất trong ống nghiệm hay trên chuột đến việc pha trà uống hàng ngày của người tiêu dùng là rất lớn. Các nghiên cứu hiện đại đa số dùng dịch chiết cồn hoặc chuẩn hóa hoạt chất tinh khiết [1], [3], [7]. Việc người dân tự đun nấu thanh cao khô dạng trà ấm có thể làm thay đổi hoàn toàn hàm lượng hoạt chất [2]. Hơn thế, việc chứng minh hạ sốt trong bệnh lý sốt men bia hay ức chế sốc dị ứng trên động vật không đồng nghĩa với việc uống thanh cao sẽ giúp người khỏe mạnh "mát gan", "hạ hỏa" khi cơ thể bình thường [1], [7].

Những hiểu lầm nguy hại khi tự sắc uống dài ngày

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng "thảo mộc tự nhiên" với sự "vô hại tuyệt đối". Vì nghĩ rằng thanh cao chỉ là cỏ cây thanh nhiệt, không ít người duy trì thói quen uống liên tục tuần này qua tháng khác.

Thực tế, chiết xuất thanh cao có tác dụng ức chế miễn dịch nhất định và chứa các hợp chất hoạt lực cao [1], [3]. Chi Artemisia bao gồm nhiều loài khác nhau, nếu thu hái hoặc mua nhầm loại dược liệu trôi nổi không rõ nguồn gốc có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng [4], [8], [2]. Năm 2014, một báo cáo y khoa đã ghi nhận trường hợp bệnh nhi 10 tháng tuổi bị ngộ độc nặng do uống dịch chiết từ loài ngải đắng (Artemisia absinthium) tự chế biến tại nhà để chữa cảm lạnh [8]. Trẻ nhập viện trong tình trạng tiêu chảy nghiêm trọng và nhiễm toan chuyển hóa kéo dài [8]. Điều này cho thấy các loài thảo dược cùng chi thanh cao chứa độc tính nguy hiểm nếu sử dụng sai đối tượng, sai loài và sai liều lượng [8].

Bên cạnh đó, việc uống trà thanh cao kéo dài mà không có bệnh lý chỉ định có thể gây rối loạn tiêu hóa, bởi thanh cao vốn cũng là vị thuốc được dùng điều trị khó tiêu và bệnh lý gan mật nhưng cần sự kiểm soát chặt chẽ [3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu độc tính và hoạt tính dược lý đã ghi nhận, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc thanh cao:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Chưa có bằng chứng an toàn về việc dùng dịch chiết thanh cao cho trẻ nhỏ; nguy cơ ngộ độc tiêu hóa và nhiễm toan chuyển hóa nguy kịch đã được báo cáo trong y văn [8].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dữ liệu an toàn của các hoạt chất từ chi thanh cao đối với phụ nữ mang thai đòi hỏi những hướng dẫn nghiêm ngặt và theo dõi y khoa chặt chẽ [5]. Nhóm này không được tự ý uống trà thanh cao bừa bãi.
  • Người đang dùng thuốc điều trị hoặc có bệnh lý chuyển hóa, gan thận: Chiết xuất thanh cao điều hòa và can thiệp sâu vào các phản ứng miễn dịch, con đường truyền tín hiệu tế bào [3], [6]. Việc phối hợp tùy tiện với thuốc tây y có thể dẫn tới tương tác thuốc bất lợi.

Khi có các triệu chứng sốt kéo dài, phát ban, vàng da hoặc chàm da, người bệnh cần đến cơ sở y tế thăm khám thay vì tự mua thanh cao về sắc uống [3], [4].

Áp dụng đúng cách trong đời sống

Thanh cao là một vị thuốc quý với lịch sử sử dụng hàng ngàn năm và đã cống hiến cho y học thế giới hoạt chất artemisinin cứu sống hàng triệu bệnh nhân sốt rét [1], [2], [5]. Tuy nhiên, để nhận được lợi ích thay vì rước họa vào thân, bạn cần lưu ý:

  • Không dùng thay nước lọc: Tuyệt đối không coi thanh cao là thức uống hàng ngày. Nếu muốn thanh nhiệt cơ thể trong mùa hè, người khỏe mạnh nên ưu tiên uống đủ nước lọc, bổ sung nước ép rau củ quả tươi hoặc các chế độ ăn uống cân bằng đã được kiểm chứng an toàn.
  • Dùng theo chỉ dẫn của thầy thuốc: Nếu sử dụng thanh cao để hỗ trợ trị bệnh vàng da, chàm da hay hạ sốt, liều lượng và thời gian dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc của bác sĩ y học cổ truyền [3], [4]. Các nghiên cứu không đưa ra liều tự sắc uống an toàn đại trà cho cộng đồng.
  • Nguồn gốc dược liệu: Tránh mua thảo dược phơi khô không có tem nhãn, dễ bị nhầm lẫn giữa các loài thanh cao hoa vàng (Artemisia annua), thanh cao (Artemisia apiacea) hay ngải đắng có độc tính cao [4], [8], [2].

Chăm sóc sức khỏe là một hành trình khoa học và thận trọng. Hiểu đúng bản chất của từng loại dược liệu sẽ giúp bạn bảo vệ bản thân và gia đình trước những ngộ nhận dân gian tai hại.