Mất ngủ và rối loạn giấc ngủ là vấn đề phổ biến, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 30% dân số trên toàn thế giới [1]. Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian nhằm tìm lại giấc ngủ tự nhiên mà không muốn lạm dụng thuốc an thần tổng hợp. Trong số các thảo dược Đông y, viễn chí (rễ cây Polygala tenuifolia) nổi lên như một vị thuốc an thần, giảm lo âu được sử dụng từ lâu đời [2], [3].

Tuy nhiên, liệu uống viễn chí có thực sự giúp ngủ ngon hơn và ai là đối tượng tuyệt đối không nên dùng loại thảo dược này? Dù các nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận khả năng an thần, người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng cần hết sức thận trọng do nguy cơ kích ứng tiêu hóa từ chính các hoạt chất trong rễ cây [3].

Cơ chế tác động an thần của viễn chí

Trong y học cổ truyền, viễn chí thường được dùng điều trị mất ngủ, hồi hộp, lo âu, hay quên và trầm cảm [4], [5], [3]. Các phân tích hóa học hiện đại phát hiện hơn 140 hợp chất trong viễn chí, chủ yếu gồm saponin, xanthone và este oligosaccharide [3]. Trong đó, hoạt chất tenuifoliside A là hợp chất chính được xác định qua phân tích sắc ký khối phổ, cùng nhiều loại polygalasaponin có hoạt tính sinh học cao [6].

Cơ chế an thần của viễn chí hoạt động chủ yếu thông qua việc điều biến các hệ dẫn truyền thần kinh trong não, đặc biệt là hệ GABAergic và serotoninergic [1], [4], [7]. Gamma-aminobutyric acid (GABA) là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính giúp làm dịu hệ thần kinh trung ương, trong khi serotonin (5-HT) đóng vai trò điều hòa tâm trạng và chu kỳ thức - ngủ [1], [4]. Bằng cách tác động lên các thụ thể này, các hoạt chất trong viễn chí giúp rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và kéo dài thời gian nghỉ ngơi [4], [2].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả hỗ trợ giấc ngủ

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát chi tiết tiềm năng gây ngủ của vị thuốc này trên các mô hình động vật:

Năm 2020, một nghiên cứu trên ấu trùng cá sọc ngựa được thực hiện nhằm kiểm tra tác động của tenuifolin – một thành phần chính của viễn chí [1]. Bằng hệ thống theo dõi tự động hành vi nghỉ/thức trong 24 giờ sau khi dùng tenuifolin, các nhà khoa học ghi nhận hoạt chất này làm tăng đáng kể tổng thời gian nghỉ trong pha tối mà ít ảnh hưởng đến hoạt động lúc thức [1]. Phân tích biểu hiện gen RT-qPCR cho thấy mức độ chất vận chuyển GABA 1 tăng lên rõ rệt, mang kiểu hình tác động tương tự thuốc chủ vận GABA và thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc [1].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 khảo sát tác dụng của saponin toàn phần (YZ-I) và saponin tinh chế (YZ-II) từ viễn chí trên chuột ICR bị gây mất ngủ bằng p-chlorophenylalanine (PCPA) [4]. Kết quả qua xét nghiệm ELISA, RT-qPCR và Western blotting cho thấy cả hai phân đoạn saponin đều làm giảm thời gian bất động và kéo dài thời gian ngủ của chuột [4]. Đồng thời, chúng làm tăng nồng độ 5-HT, NE, PGD2, IL-1beta, TNF-alpha, cũng như điều hòa các thụ thể GABAARalpha2, GABAARalpha3, 5-HT1A, 5-HT2A và enzym GAD65/67 để tạo ra tác dụng an thần, gây ngủ [4].

Ở chuột cống già bị mất ngủ, một nghiên cứu năm 2020 trên 60 chuột đực Sprague-Dawley chia thành 6 nhóm (10 con/nhóm) gồm đối chứng, mô hình, diazepam (0,92 mg/kg) và 3 mức liều viễn chí (0,0875; 0,175; 0,35 g/kg) dùng đường uống trong 7 ngày [7]. Kết quả cho thấy viễn chí giúp tăng trọng lượng cơ thể, cải thiện trí nhớ trong bài kiểm tra mê cung nước Morris và kéo dài thời gian ngủ do pentobarbital gây ra [7]. Liều trung bình (0,175 g/kg) làm tăng nồng độ 5-HT và GABA, đồng thời làm giảm glutamate trong hồi hải mã thông qua con đường truyền tín hiệu GABAergic [7].

Ngoài ra, thử nghiệm trên chuột nhắt năm 2010 với polygalasaponin ở các mức liều 40, 80 và 160 mg/kg đường uống cho thấy hoạt chất này làm tăng số lần khám phá lỗ, tăng thời gian ở nhánh mở mê cung chữ X, rút ngắn thời gian chờ ngủ và kéo dài thời gian ngủ phối hợp với sodium pentobarbital [2].

Giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất nhất quán về khả năng an thần, một giới hạn rất lớn là toàn bộ các bằng chứng sinh học nêu trên mới chỉ được thực hiện trên ấu trùng cá sọc ngựa [1], chuột cống [7], [5] hoặc chuột nhắt [4], [2], [8].

Hiện tại chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng quy mô lớn trên người mất ngủ để xác nhận liều dùng tối ưu cũng như độ an toàn tuyệt đối. Đa phần các báo cáo tác dụng an thần, giảm lo âu ở người chủ yếu dựa trên kinh nghiệm thực hành y học cổ truyền lâu đời [5], [3]. Do đó, người dùng không nên tự ý xem viễn chí là phương thuốc chữa khỏi mất ngủ hoàn toàn.

Ai không nên dùng: Cảnh báo cho người viêm loét dạ dày tá tràng

Dù có nhiều tiềm năng dược lý, viễn chí là thảo dược tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ trên đường tiêu hóa. Một tổng quan nghiên cứu năm 2020 đã chỉ ra rằng rễ viễn chí sống có thể gây kích ứng cổ họng khi uống [3].

Quan trọng hơn, các nghiên cứu hiện đại khẳng định rễ viễn chí sống thể hiện một mức độ độc tính nhất định đối với đường tiêu hóa khi sử dụng kéo dài hoặc dùng ở liều lượng quá cao [3]. Thủ phạm chính gây ra hiện tượng kích ứng niêm mạc tiêu hóa này chính là các saponin – nhóm hoạt chất chiếm tỷ lệ lớn trong rễ [3]. Nghiên cứu độc tính cấp trên chuột ghi nhận liều gây chết đường uống trung bình (LD50) của polygalasaponin là 3,95 g/kg và liều không gây chết (0%) là 2,6 g/kg [2].

Chính vì lý do này, những người đang mắc các bệnh lý tiêu hóa sau đây cần tránh sử dụng hoặc phải đặc biệt thận trọng:

  • Người bị viêm loét dạ dày, tá tràng cấp tính hoặc mạn tính.
  • Người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa, trợt niêm mạc dạ dày hoặc trào ngược dạ dày thực quản nặng.
  • Người thường xuyên bị cồn cào, đau rát thượng vị hoặc dễ buồn nôn sau khi uống thuốc đông y.

Nếu cố tình sử dụng rễ viễn chí chưa qua chế biến đúng cách, lượng saponin đậm đặc có thể làm trầm trọng thêm các vết loét, gây đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy và tổn thương niêm mạc dạ dày [3].

Áp dụng thực tế và cách giảm thiểu kích ứng

Trong thực hành cổ truyền, rễ viễn chí hiếm khi được sử dụng dưới dạng củ tươi hoặc sống hoàn toàn [3]. Để hạn chế độc tính đối với dạ dày, thảo dược này thường phải trải qua các bước bào chế chuyên biệt (như chế biến nhiệt, chích cam thảo...) hoặc phối ngũ cùng các vị thuốc khác nhằm giảm bớt tính kích ứng đường tiêu hóa của saponin [3].

Để cải thiện giấc ngủ an toàn, bạn nên lưu ý:

  • Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc bác sĩ điều trị trước khi dùng viễn chí, đặc biệt khi bạn đang có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan.
  • Sử dụng dạng đã được bào chế theo tiêu chuẩn dược điển, không tự ý đào rễ cây tươi về nấu uống.
  • Sử dụng liều lượng vừa phải theo chỉ định của thầy thuốc, không tự ý tăng liều hay kéo dài đợt uống vì saponin tích lũy có thể gây hại đường ruột [3].
  • Uống thuốc sau bữa ăn nếu đường tiêu hóa nhạy cảm, tuyệt đối không uống lúc bụng đói cồn cào.
  • Kết hợp vệ sinh giấc ngủ khoa học: phòng ngủ yên tĩnh, giảm ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử, duy trì giờ ngủ đều đặn và vận động vừa sức.

Viễn chí là một dược liệu quý hỗ trợ hệ thần kinh và giấc ngủ đã được y học cổ truyền lẫn các nghiên cứu trên động vật ghi nhận. Song, việc dùng thảo dược luôn phải đi đôi với sự hiểu biết về thể trạng của bản thân. Lắng nghe đường tiêu hóa và tham vấn chuyên môn y tế là bước đi cần thiết trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình hỗ trợ giấc ngủ nào từ thảo dược.