Uống vọng giang nam để giải độc gan: Lợi ích hay rước thêm họa?

Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua các loại cây cỏ quanh nhà về nấu nước uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt, thải độc cho cơ thể. Trong số đó, vọng giang nam (danh pháp khoa học thường gặp là Senna occidentalis) là loại thảo dược dân gian truyền miệng có công dụng mát gan, hỗ trợ tiêu hóa.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học và báo cáo lâm sàng hiện đại lại chỉ ra điều hoàn toàn trái ngược: việc tùy tiện sử dụng vọng giang nam không giúp giải độc gan mà ngược lại, có thể gây ngộ độc tế bào gan dẫn đến tổn thương gan cấp tính [1, 3].

Tin đồn giải độc gan và sự nhầm lẫn tai hại

Trong y học cổ truyền ở nhiều nơi trên thế giới, các bộ phận của cây vọng giang nam như lá hoặc hạt thường được dùng làm thuốc nhuận tràng hoặc điều trị một số chứng bệnh [1, 3]. Nhờ tác dụng nhuận tràng, thông tiện, nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược này giúp cơ thể tống khứ độc tố, từ đó gán cho nó công năng "giải độc gan".

Thực tế, chiết xuất thực vật này tiềm ẩn độc tính rất lớn đối với gan của người và động vật [1, 3]. Trong khi người dùng tin rằng uống nước sắc thảo mộc là cách bồi bổ tự nhiên, các cơ quan y tế trên thế giới đã ghi nhận không ít trường hợp rơi vào tình trạng suy gan tối cấp đe dọa tính mạng vì uống loại cây này ^[1]. Độc tính của vọng giang nam vốn bị đánh giá quá thấp trong nhận thức cộng đồng ^[1].

Độc tính của vọng giang nam tác động lên cơ thể ra sao?

Cây vọng giang nam (Senna occidentalis) mọc hoang phổ biến tại các vùng nông nghiệp ở châu Á, châu Âu, châu Phi, Úc và Bắc Mỹ ^[1]. Dù được dùng trong dân gian, tất cả các bộ phận của loài cây này đều có độc tính rất cao đối với gia súc và động vật ăn cỏ nhỏ ^[1]. Khi đi vào cơ thể người, độc chất từ cây có thể tấn công nhiều cơ quan, trong đó gan là cơ quan đích chịu tổn thương nặng nề nhất [1, 3].

Độc tính từ hạt và lá của cây khi hấp thu vào cơ thể sẽ gây thoái hóa mỡ, viêm và hoại tử các tế bào gan ^[2]. Ở cấp độ mô bệnh học, chất độc làm thay đổi cấu trúc bình thường của gan, gây rò rỉ ồ ạt men gan vào máu và làm suy giảm khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu cũng như chức năng thải trừ của gan ^[2]. Độc tính gan ở người biểu hiện điển hình nhất dưới dạng suy gan cấp, khởi phát nhanh và diễn tiến đa cơ quan ^[1].

Các nghiên cứu và ca lâm sàng nói gì về vọng giang nam?

Tác động độc hại của vọng giang nam đã được chứng minh qua cả các mô hình thử nghiệm động vật lẫn những ca bệnh lâm sàng thực tế được ghi nhận trong y văn.

Về nghiên cứu thực nghiệm, một công trình công bố năm 2020 đã đánh giá độc tính bán cấp của chiết xuất hạt cây vọng giang nam (Senna occidentalis) trên mô hình chuột nhắt trắng Swiss Albino giống cái ^[2]. Nghiên cứu chia các con chuột (nặng 25–28 g, từ 8–10 tuần tuổi) thành ba nhóm: nhóm đối chứng uống nước cất, nhóm uống chiết xuất liều 400 mg/kg và nhóm uống liều 1000 mg/kg ^[2]. Kết quả vào tuần thứ tư cho thấy, cả hai nhóm dùng chiết xuất đều bị giảm đáng kể mức tăng trọng lượng cơ thể trung bình (p <= 0,001) ^[2].

Đồng thời, nồng độ các men gan gồm alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) tăng cao rõ rệt (p <= 0,001) ^[2]. Khi kiểm tra mô bệnh học, nhóm dùng liều 400 mg/kg xuất hiện tình trạng thoái hóa mỡ vi thể vừa phải ở tế bào gan và viêm nhẹ ^[2]. Ở nhóm dùng liều 1000 mg/kg, tổn thương trở nên nghiêm trọng với thoái hóa mỡ vi thể và đại thể rõ rệt, hoại tử khu trú mô gan và viêm quanh khoảng cửa kèm thâm nhiễm tế bào đơn nhân ^[2]. Nghiên cứu này khẳng định hạt vọng giang nam có độc tính gây biến đổi cấu trúc tế bào và tổn thương gan thực thể ^[2]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm trên loài gặm nhấm cái với dạng chiết xuất hạt, chưa phản ánh toàn bộ các cách thức sử dụng khác nhau ở người ^[2].

Về bằng chứng lâm sàng, một báo cáo ca bệnh năm 2019 đã ghi nhận trường hợp ngộ độc vọng giang nam dẫn đến suy gan cấp ở người lớn tuổi ^[1]. Bệnh nhân là một phụ nữ 75 tuổi, trước đó chỉ có tiền sử thoái hóa khớp gối không dùng thuốc giảm đau, nhập viện với triệu chứng nôn mửa và tiêu chảy, sau đó tiến triển nhanh sang vàng da đậm và rối loạn ý thức ^[1]. Khi chuyển lên trung tâm hồi sức tuyến cuối, bệnh nhân đã rơi vào tình trạng hôn mê với hội chứng não gan nặng, phù toàn thân ^[1].

Báo cáo lâm sàng này chỉ rõ ngộ độc do uống vọng giang nam (Senna occidentalis) dẫn đến tổn thương gan cấp tính mô phỏng suy gan bùng phát, diễn tiến bệnh rất nhanh và nguy hiểm ^[1]. Y văn cũng nhấn mạnh rằng độc tính của loài cây này ở người thường được ghi nhận nhiều nhất ở trẻ em dưới dạng suy gan cấp ^[1]. Giới hạn của các tài liệu này là các ca bệnh ghi nhận đơn lẻ, khó xác định chính xác liều lượng độc chất người bệnh đã nạp vào do thói quen tự ý đun sắc tại nhà ^[1].

Những hiểu lầm tai hại về việc giải độc bằng thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống nhiều chỉ có lợi chứ không có hại". Rất nhiều loài cây chứa các hợp chất tự nhiên có khả năng hủy hoại mô gan nghiêm trọng nếu gan phải chuyển hóa lượng lớn chất lạ trong thời gian dài [1, 3]. Vọng giang nam hoàn toàn không phải là vị thuốc thanh lọc gan mà là một dị nguyên có độc tính tiềm tàng [1, 3].

Một hiểu lầm khác là dùng triệu chứng đi ngoài hoặc đi tiểu nhiều sau khi uống nước lá để đo lường hiệu quả "thải độc". Trên thực tế, tiêu chảy và nôn mửa sau khi dùng vọng giang nam là dấu hiệu sớm của phản ứng nhiễm độc đường tiêu hóa chứ không phải quá trình tống độc ^[1]. Độc tính của thảo dược này rất dễ bị bỏ qua do diễn tiến ban đầu giống các rối loạn tiêu hóa thông thường, khiến người bệnh nhập viện trễ khi gan đã suy kiệt ^[1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu và ghi nhận lâm sàng, bất kỳ ai cũng có thể đối mặt với nguy cơ tổn thương gan khi tự ý sử dụng vọng giang nam [1, 3].

Đặc biệt, trẻ em là nhóm đối tượng cực kỳ nhạy cảm, nơi các báo cáo ngộ độc thảo dược này biểu hiện nặng nề dưới dạng suy gan cấp ^[1]. Người cao tuổi, người có chức năng chuyển hóa suy giảm hoặc người có sẵn các bệnh lý nền cũng là nhóm chịu tổn thương nặng nề, dễ rơi vào hôn mê gan đe dọa tính mạng khi ngộ độc ^[1]. Ngoài ra, do các bộ phận của cây đều có độc tính cao với động vật, việc sử dụng các chế phẩm không rõ nguồn gốc chứa loài cây này tiềm ẩn rủi ro lớn cho sức khỏe ^[1].

Khuyến cáo thực tế để bảo vệ gan an toàn

Để bảo vệ chức năng gan mà không tự rước họa vào thân, người dân cần thay đổi nhận thức về việc dùng cây cỏ chữa bệnh:

• Không tự ý thu hái, phơi khô các bộ phận của cây vọng giang nam (như hạt, lá) để đun nước uống hàng ngày [1, 3].
• Tránh xa các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc được quảng cáo là "mát gan", "thanh lọc cơ thể" trôi nổi trên mạng xã hội.
• Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường sau khi dùng thảo dược lạ như buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, mệt mỏi, mắt hoặc da chuyển màu vàng, cần lập tức đến các cơ sở y tế chuyên khoa để kiểm tra chức năng gan ^[1].
• Gan vốn là cơ quan tự thải độc tốt nhất của cơ thể. Để hỗ trợ gan, biện pháp an toàn và khoa học nhất là duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, uống đủ nước và hạn chế rượu bia. Khi cần dùng bất kỳ loại thảo dược nào để hỗ trợ sức khỏe, người bệnh nhất thiết phải tham vấn ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.

Tự ý dùng vọng giang nam để giải độc gan là thói quen nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và suy gan cấp thay vì mang lại lợi ích. Việc sử dụng thảo mộc cần dựa trên các bằng chứng khoa học chuẩn xác, tuyệt đối không đánh đổi sức khỏe bằng những kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.