Viêm đường tiết niệu tái phát: Có nên tự uống Ononis spinosa tại nhà?

Cảm giác tiểu buốt, tiểu rắt tái đi tái lại là nỗi ám ảnh dai dẳng của rất nhiều người, đặc biệt là phụ nữ. Trước tâm lý e ngại việc uống kháng sinh kéo dài dễ dẫn đến lờn thuốc, không ít người đã tìm kiếm các giải pháp tự nhiên và truyền tai nhau dùng rễ cây Ononis spinosa để tự chữa trị tại nhà.

Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng Ononis spinosa để thay thế phác đồ điều trị y khoa khi đang bùng phát viêm nhiễm cấp tính. Dược liệu này chỉ đóng vai trò hỗ trợ tăng bài niệu nhằm rửa trôi đường tiểu và giảm bớt triệu chứng khó chịu, chứ không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh.

Ononis spinosa tác động lên hệ tiết niệu như thế nào?

Cây Ononis spinosa (thường gọi là cây gai chống cày) từ lâu đã là một loại thảo mộc truyền thống ở phương Tây dành cho người có vấn đề về tiết niệu ^[1]. Tác dụng chính của loại thảo dược này nằm ở khả năng lợi tiểu nhẹ, hỗ trợ cơ thể gia tăng lượng nước tiểu tự nhiên ^[2].

Cơ chế gây lợi tiểu này được xác định một phần là nhờ các hoạt chất isoflavonoid có trong rễ cây ức chế enzym hyaluronidase-1 ở thận người ^[2]. Khi lượng nước tiểu gia tăng đều đặn, đường dẫn tiểu sẽ được làm sạch một cách cơ học, cuốn trôi vi khuẩn bám lỏng lẻo ra ngoài.

Ngoài tác dụng thúc đẩy bài tiết, các phân tích hóa học cho thấy rễ Ononis spinosa chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học đa dạng như isoflavone, isoflavanone, licoagroside, pterocarpan, dẫn xuất axit tartaric và saponin ^[1]. Các hoạt chất này kết hợp tạo nên tác động kháng viêm và hạn chế tổn thương tại niêm mạc bàng quang ^[1], ^[2].

Nghiên cứu khoa học: Ngăn bám dính nhưng không diệt khuẩn

Nhiều người lầm tưởng thảo dược có tác dụng chữa viêm nghĩa là nó có thể giết chết vi khuẩn tương tự như thuốc kháng sinh. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học trong phòng thí nghiệm đã làm sáng tỏ bản chất thực sự của Ononis spinosa ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã kiểm tra chiết xuất nước nóng từ rễ Ononis spinosa trên vi khuẩn Escherichia coli gây bệnh đường tiết niệu (chủng UTI89) và tế bào biểu mô bàng quang người (tế bào T24) ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này ở dải nồng độ từ 125 đến 1000 microgam/mL hoàn toàn không làm suy giảm hay ức chế sự sinh sôi của vi khuẩn E. coli, đồng thời cũng không ảnh hưởng đến sức sống của tế bào T24 ^[1].

Dù không tiêu diệt được vi khuẩn, chiết xuất rễ cây lại thể hiện hoạt tính chống bám dính đáng kể ^[1]. Khi ủ chung cùng lúc, dịch chiết Ononis spinosa làm giảm sự bám dính của vi khuẩn E. coli vào tế bào bàng quang T24 phụ thuộc theo nồng độ (trong khoảng 125 - 1000 microgam/mL) với mức ý nghĩa thống kê rõ rệt (p > 0.001) ^[1]. Khi sự bám dính bị ngăn chặn, quá trình vi khuẩn xâm nhập vào sâu bên trong tế bào biểu mô bàng quang cũng giảm đi tương ứng ^[1]. Đáng chú ý, cơ chế này không can thiệp qua thụ thể FimH của vi khuẩn ^[1].

Giới hạn lớn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên mô hình nuôi cấy tế bào ống nghiệm, chưa phản ánh đầy đủ chuyển hóa phức tạp khi dùng trên cơ thể người sống ^[1].

Bằng chứng về khả năng hạ nhiệt phản ứng viêm

Bên cạnh đặc tính ngăn vi khuẩn bám trụ, Ononis spinosa còn được chứng minh có đặc tính giảm viêm thông qua các thụ thể miễn dịch ^[2]. Cảm giác đau rát buốt dữ dội khi viêm đường tiết niệu phần lớn bắt nguồn từ phản ứng viêm sưng quá mức của hệ thống miễn dịch tại chỗ.

Trong một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố vào năm 2020, các nhà khoa học đã phân tích tác động của các loại chiết xuất rễ Ononis spinosa trên bạch cầu trung tính của người được kích thích bởi nội độc tố vi khuẩn LPS ^[2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất dung môi dichloromethane (OS1) chứa isoflavonoid và triterpene ở nồng độ 25 - 100 microgam/mL đã ức chế sự giải phóng các chất trung gian gây viêm là IL-8 và TNF-alpha tùy theo nồng độ ^[2].

Các hoạt chất tinh khiết phân lập từ rễ như triterpene alpha-onocerin và dẫn xuất clitorienolactone B cũng tạo ra tác động ức chế viêm tương tự ^[2]. Ngoài ra, chiết xuất OS1 và hai hợp chất đơn lẻ này còn làm giảm biểu hiện của phân tử kết dính CD11b/CD18, đồng thời làm tăng biểu hiện của CD62L trên bạch cầu trung tính, giúp giảm sự di chuyển và kết dính ồ ạt của tế bào miễn dịch gây sưng phù ^[2].

Khi thử nghiệm sâu hơn trên tế bào biểu mô thận người được chuyển gen thụ thể TLR4 (HEK293), chiết xuất Ononis spinosa đã chứng minh khả năng đối kháng thụ thể TLR4 và tương tác trực tiếp với nội độc tố vi khuẩn LPS ^[2]. Thậm chí, chiết xuất dạng nước giàu glycoside isoflavonoid và saponin cũng ghi nhận khả năng giảm viêm qua con đường TLR4 ^[2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh đây vẫn là kết quả thực nghiệm trên dòng tế bào, cần thêm dữ liệu lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người bệnh ^[2].

Hiểu lầm tai hại: Nhầm lẫn giữa rửa trôi và tiêu diệt mầm bệnh

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh viêm đường tiết niệu tái phát là tin rằng thảo mộc có thể "thanh lọc" và quét sạch ổ nhiễm khuẩn một cách triệt để. Trên thực tế, khái niệm "rửa trôi" của Ononis spinosa chỉ mang tính hỗ trợ cơ học ^[1], ^[2].

Việc Ononis spinosa không hề tác động lên sự tăng sinh của vi khuẩn E. coli đồng nghĩa với việc mầm bệnh vẫn tồn tại nguyên vẹn nếu không có sự can thiệp của kháng sinh hoặc hệ miễn dịch tự nhiên ^[1]. Nếu người bệnh đang ở giai đoạn nhiễm trùng cấp tính (vi khuẩn nhân lên mạnh mẽ, tổn thương sâu) mà tự ý uống thảo dược để thay kháng sinh, vi khuẩn có thể nhân lên không kiểm soát, dẫn đến biến chứng nguy hiểm như viêm bể thận hoặc nhiễm trùng máu.

Hơn nữa, các cơ chế chống bám dính và kháng viêm mạnh mẽ của Ononis spinosa hiện mới chỉ có dữ liệu khoa học rõ ràng trong ống nghiệm ^[1], ^[2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khẳng định loại cây này tự nó chữa lành được bệnh lý nhiễm khuẩn tiết niệu.

Ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Do Ononis spinosa tạo áp lực bài niệu lên thận thông qua ức chế enzym hyaluronidase-1 và các tương tác tế bào ^[2], nhóm người có tiền sử suy tim, suy thận hoặc đang bị phù nề do bệnh lý cơ quan tuyệt đối không tự ý áp dụng liệu pháp lợi tiểu bằng thảo mộc khi chưa hỏi bác sĩ.

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học về chiết xuất Ononis spinosa chỉ mới dừng lại ở mức độ tế bào và dòng vi khuẩn chuyên biệt ^[1], ^[2]. Hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn và hiệu quả trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ hay trẻ nhỏ; do đó các nhóm đối tượng nhạy cảm này không được tự ý sử dụng.

Người bệnh đang có các biểu hiện nhiễm khuẩn toàn thân rầm rộ như sốt cao, ớn lạnh, đau thắt lưng hông, nước tiểu đục hoặc có máu cần đến ngay bệnh viện để được kê đơn kháng sinh chuẩn xác, không được chần chừ điều trị bằng việc uống rễ thảo mộc tại nhà.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng Ononis spinosa như một liệu pháp bổ trợ để phòng ngừa tái phát trong giai đoạn bệnh đã ổn định, người bệnh cần xác định đây chỉ là một công cụ hỗ trợ rửa trôi dòng tiểu tự nhiên ^[1], ^[2].

Do dữ liệu trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa xác định liều lượng uống, thời điểm dùng và cách sắc nấu cụ thể trên cơ thể người, người dùng không nên tự ý thu hái hay chế biến tùy tiện. Chỉ nên dùng các sản phẩm chuẩn hóa đã được cơ quan y tế cấp phép với lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn trên bao bì hoặc chỉ định của chuyên gia y tế.

Khi áp dụng phương pháp tăng bài niệu để rửa trôi vi khuẩn bám lỏng lẻo ^[1], người bệnh bắt buộc phải bổ sung đủ nước hàng ngày nhằm tạo dòng chảy liên tục cho đường dẫn tiểu. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khó chịu bất thường nào, cần ngưng dùng và đến cơ sở y tế kiểm tra ngay.

Ononis spinosa là thảo dược hỗ trợ đầy hứa hẹn nhờ đặc tính chống bám dính vi khuẩn và giảm viêm sưng niêm mạc ^[1], ^[2]. Dẫu vậy, thảo dược chỉ đóng vai trò rửa trôi cơ học bổ trợ chứ không thể thay thế kháng sinh trong việc triệt hạ nhiễm khuẩn cấp tính. Chủ động thăm khám bác sĩ chuyên khoa và điều trị đúng nguyên nhân luôn là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ hệ tiết niệu.