Nhiều vùng ven biển Việt Nam lưu truyền bài thuốc sắc vỏ cây phi lao uống chữa tiêu chảy. Vị chát đặc trưng của vỏ cây được người xưa tin rằng giúp cầm tiêu chảy nhanh chóng. Thói quen này xuất phát từ trải nghiệm thực tế khi y tế chưa phát triển, nhưng liệu cơ sở khoa học có chứng minh mẹo dân gian này đúng?
Câu trả lời là kinh nghiệm dân gian có cơ sở thực nghiệm một phần về mặt dược tính, nhưng tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Các nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất vỏ phi lao chứa lượng tannin đáng kể và có khả năng ức chế vi khuẩn. Tuy nhiên, việc tự ý bóc vỏ cây sắc uống tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng độc hại và chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn xác trên người bị tiêu chảy.
Cơ chế tác động: Vị chát và khả năng ức chế vi sinh vật
Trong y học cổ truyền, vị chát thường gắn liền với tác dụng làm săn niêm mạc ruột. Theo phân tích hóa thực vật, vị chát này bắt nguồn từ nhóm hợp chất polyphenol phức tạp mang tên tannin [1]. Khi tiếp xúc với niêm mạc, tannin tạo liên kết với protein, làm se bề mặt và cản trở sự tiết dịch quá mức.
Ngoài ra, tannin còn có đặc tính chống oxy hóa mạnh nhờ khả năng dọn dẹp các gốc tự do [1]. Khi đường tiêu hóa bị viêm do nhiễm khuẩn, phản ứng oxy hóa bùng phát gây tổn hại tế bào. Các hợp chất tự nhiên này hỗ trợ trung hòa các gốc có hại, bảo vệ mô xung quanh.
Đồng thời, các phân tử hoạt tính sinh học từ vỏ phi lao có thể trực tiếp tác động lên cấu trúc màng tế bào của vi khuẩn gây hại [2]. Việc phá vỡ cấu trúc màng ngăn cản vi khuẩn sinh sôi, từ đó hỗ trợ loại bỏ tác nhân gây rối loạn đường tiêu hóa [2].
Bằng chứng khoa học về tannin trong vỏ cây phi lao
Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đi sâu phân tích cấu trúc tannin ngưng tụ chiết xuất từ vỏ thân và rễ mảnh của cây phi lao (Casuarina equisetifolia) [3]. Các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật khối phổ MALDI-TOF MS và sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC để xác định thành phần hóa học [3].
Kết quả cho thấy tannin ngưng tụ từ vỏ thân bao gồm các chuỗi polymer có độ dài từ 3 phân tử (trimer) đến 13 phân tử (tridecamer), thành phần chủ đạo là procyanidin kết hợp với prodelphinidin và propelargonidin [3]. Các đơn vị kéo dài chính là epicatechin [3].
Khi đánh giá hoạt tính chống oxy hóa qua hai mô hình DPPH và FRAP, nhóm nghiên cứu ghi nhận các tannin ngưng tụ này thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH và lực khử sắt rất tốt [3]. Hoạt tính sinh học của tannin phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc và mức độ polymer hóa của chúng [3].
Một nghiên cứu hóa thực vật khác vào năm 2013 cũng khẳng định chiết xuất vỏ cây phi lao chứa hàng loạt hoạt chất sinh học quan trọng gồm tannin, flavonoid, polyphenol, alkaloid, terpenoid và steroid [1]. Sự hiện diện phong phú của tannin và flavonoid đóng góp lớn vào đặc tính khử và dọn gốc tự do [1].
Khả năng kháng khuẩn: Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
Bên cạnh hàm lượng chất chát dồi dào, khả năng tiêu diệt tác nhân gây nhiễm trùng đường ruột của vỏ phi lao cũng được giới khoa học kiểm tra. Năm 2018, một nghiên cứu thực nghiệm đã đánh giá động học tiêu diệt và cơ chế diệt khuẩn của chiết xuất methanol từ vỏ phi lao đối với một số mầm bệnh kháng thuốc ở người [2].
Nghiên cứu áp dụng phương pháp khuếch tán đĩa thạch so sánh hoạt tính với 6 loại kháng sinh thông dụng, đồng thời đo nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) bằng phương pháp pha loãng trong môi trường lỏng [2]. Kính hiển vi điện tử quét (SEM) được dùng để quan sát trực tiếp cơ chế tiêu diệt vi khuẩn [2].
Kết quả thử nghiệm cho thấy chiết xuất vỏ phi lao tạo ra vòng kháng khuẩn lớn hơn so với một số loại kháng sinh đối chứng [2]. Giá trị MIC và MBC thấp cho thấy hoạt lực kháng khuẩn mạnh của chiết xuất [2]. Đáng chú ý, chiết xuất làm giảm mật độ quang học của tụ cầu vàng (S. aureus), tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA), trực khuẩn cỏ khô (B. subtilis) và S. epidermidis trong vòng 12 giờ [2].
Hình ảnh qua kính hiển vi điện tử quét xác nhận màng tế bào của vi khuẩn MRSA bị phá vỡ hoàn toàn sau 12 giờ xử lý bằng chiết xuất [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận chiết xuất thô từ vỏ phi lao có cả tác dụng kìm khuẩn và diệt khuẩn mạnh mẽ, thời gian tiêu diệt đặc biệt nhanh với cơ chế làm vỡ màng tế bào [2].
Một nghiên cứu khác vào năm 2024 cũng thử nghiệm các phân đoạn chiết xuất từ phi lao và ghi nhận dịch chiết ethyl acetate tạo ra vòng ức chế vi khuẩn đáng kể đối với Staphylococcus aureus và Bacillus subtilis [4]. Dù vậy, các nghiên cứu này mới dừng lại ở cấp độ ống nghiệm chứ chưa thử nghiệm trên động vật hay người bị nhiễm khuẩn đường ruột.
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng vỏ phi lao trị bệnh
Nhiều người lầm tưởng rằng bài thuốc dân gian từ thảo mộc thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối, không có tác dụng phụ. Thực tế, việc đun sắc vỏ cây tươi hoặc khô theo kinh nghiệm truyền miệng chứa đựng nhiều nguy cơ khó lường.
Thứ nhất, hàm lượng hoạt chất trong tự nhiên không hề đồng nhất. Nồng độ tannin và các hợp chất chuyển hóa thay đổi tùy thuộc vào độ tuổi của cây, điều kiện thổ nhưỡng và mùa thu hái [3]. Khi sắc uống tại nhà, người dùng hoàn toàn không kiểm soát được liều lượng tannin hấp thụ. Hấp thụ lượng tannin quá đậm đặc có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, cản trở hấp thu dinh dưỡng và làm gan, thận quá tải.
Thứ hai, nhầm lẫn cơ chế cầm tiêu chảy với việc chữa dứt điểm nguyên nhân. Tiêu chảy là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất độc tố và vi khuẩn có hại ra ngoài. Uống chất chát làm se ruột quá sớm có thể giữ vi khuẩn và độc tố lại bên trong lòng ruột, khiến tình trạng nhiễm trùng diễn tiến nặng hơn.
Thứ ba, các bằng chứng hiện có về khả năng kháng khuẩn của phi lao mới thực hiện trong ống nghiệm [2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước sắc vỏ phi lao an toàn và hiệu quả cho người bệnh tiêu chảy.
Cảnh báo nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ vỏ cây
Nguy cơ nghiêm trọng nhất khi thu hái vỏ phi lao tự nhiên là tình trạng nhiễm độc kim loại nặng. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã kiểm tra khả năng giám sát sinh học và tích lũy kim loại nặng trong khí quyển của loài cây phi lao (Casuarina equisetifolia) [5].
Mẫu vỏ và lá cây được thu thập tại 5 địa điểm khác nhau, gồm 4 khu vực có mật độ giao thông và hoạt động thương mại cao cùng 1 khu vực xa xôi làm đối chứng [5]. Các mẫu được xử lý và định lượng kim loại vết (Cd, Pb, Zn, Cu) bằng máy quang phổ hấp thụ nguyên tử [5].
Kết quả nghiên cứu xác nhận vỏ cây phi lao có khả năng tích tụ sinh học mạnh mẽ các kim loại nặng, đặc biệt là chì (Pb) phát tán từ khí thải giao thông và hoạt động đô thị [5]. Lượng kim loại tích lũy ở phần vỏ cây cao hơn hẳn so với phần lá [5].
Chì và các kim loại nặng là chất độc tích lũy, hủy hoại hệ thần kinh, gan và thận. Việc tự ý bóc vỏ phi lao mọc ven đường, khu dân cư hoặc công viên để đun nước uống trực tiếp đưa một lượng kim loại độc hại vào cơ thể, gây hại khôn lường cho sức khỏe người dùng [5].
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
Hiện nay hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn của vỏ phi lao trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này có hệ tiêu hóa, gan và thận rất nhạy cảm, tuyệt đối không được thử nghiệm các bài thuốc dân gian tự sắc từ vỏ phi lao.
Người mắc các bệnh lý mạn tính như suy thận, viêm loét dạ dày - tá tràng hay suy giảm chức năng gan cần tránh xa bài thuốc này. Hàm lượng kim loại nặng tích tụ trong vỏ cây có thể làm trầm trọng thêm tổn thương ở thận và gan [5].
Người đang bị tiêu chảy mất nước nặng, tiêu chảy kèm sốt cao, đi ngoài ra máu hoặc phân có nhầy mủ cần được cấp cứu y tế ngay lập tức. Đây là dấu hiệu của nhiễm trùng nguy hiểm, việc uống nước vỏ cây có thể làm lu mờ triệu chứng và trì hoãn thời gian vàng điều trị.
Cách tiếp cận đúng đắn khi bị tiêu chảy
Thay vì tìm kiếm các loại vỏ cây dân gian chưa qua kiểm định an toàn, người bệnh cần tuân thủ phác đồ khoa học đã được thiết lập rõ ràng:
- Bù nước và điện giải: Đây là nguyên tắc quan trọng hàng đầu để ngăn chặn biến chứng suy kiệt. Sử dụng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ theo chỉ dẫn trên bao bì, uống từng ngụm nhỏ liên tục trong ngày.
- Chế độ ăn thanh đạm: Ưu tiên các món ăn mềm, dễ tiêu như cháo loãng, súp gà, bột yến mạch. Tránh đồ ăn nhiều dầu mỡ, đồ ngọt đậm hoặc thực phẩm cay nóng gây kích ứng thêm cho ruột.
- Giữ gìn vệ sinh: Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, ăn chín uống sôi để tránh tái nhiễm nguồn vi khuẩn từ nước hoặc thực phẩm.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu các triệu chứng tiêu chảy không thuyên giảm sau 24 đến 48 giờ, hoặc xuất hiện các dấu hiệu kiệt sức, lú lẫn, cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán và kê đơn thuốc phù hợp.
Kinh nghiệm dân gian dùng vỏ phi lao trị tiêu chảy chứa đựng hạt nhân hợp lý về hàm lượng tannin và khả năng kháng khuẩn [2], [3]. Tuy nhiên, giữa thử nghiệm ống nghiệm và thực tế điều trị trên người là một khoảng cách rất xa. Nguy cơ nhiễm độc chì cùng sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng cho thấy người dân không nên mạo hiểm tự dùng loại vỏ cây này làm thuốc.
