Thói quen dùng vỏ cây trị tiêu chảy và câu trả lời từ khoa học
Trong dân gian, nhiều loại vỏ cây thuộc chi Xoan mộc thường được người dân thu hái, sắc uống mỗi khi gặp các trục trặc về tiêu hóa như tiêu chảy, kiết lỵ hoặc đau bụng do nhiễm khuẩn đường ruột. Kinh nghiệm dân gian tại một số quốc gia Đông Nam Á như Indonesia cũng ghi nhận việc sử dụng các bộ phận của cây thuộc chi này như một chất làm se niêm mạc và hỗ trợ trị các bệnh nhiễm trùng đường ruột [1].
Tuy nhiên, liệu vỏ cây xoan mộc có thực sự điều trị được tiêu chảy hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Khoa học hiện nay mới chỉ ghi nhận hoạt tính kháng lại một số chủng vi khuẩn đường ruột trên mô hình thí nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) từ các loài cùng chi Xoan mộc, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để chứng minh vỏ cây xoan mộc có khả năng chữa khỏi tiêu chảy.
Do đó, người bệnh không nên tự ý tìm kiếm vỏ cây này để sắc uống thay thế phác đồ y khoa chuẩn khi bị tiêu chảy cấp hoặc kéo dài.
Cơ chế tác động theo giả thuyết sinh học
Về mặt sinh học, cây thuộc chi Xoan mộc chứa nhiều hoạt chất thực vật tự nhiên, trong đó có các nhóm hợp chất như flavonoid, polyphenol và coumarin [2], [3], [4]. Trong các bài thuốc dân gian, tính "làm se" của dược liệu thường đến từ các hợp chất này [1]. Khi tiếp xúc với bề mặt niêm mạc, chất làm se có thể giúp làm giảm bớt tính kích thích tức thời.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng các chiết xuất từ cây thuộc chi Xoan mộc có chứa các hợp chất như quercetin, succinic acid hay siderin có khả năng gây rối loạn quá trình trao đổi chất của vi khuẩn, phá vỡ cấu trúc màng hoặc cản trở quá trình tổng hợp thành tế bào vi khuẩn [2], [4]. Dù vậy, những cơ chế này chỉ mới được mô tả qua các phản ứng sinh hóa nhân tạo trong phòng thí nghiệm. Khi đi qua đường tiêu hóa của con người, các dịch vị dạ dày, men tiêu hóa và sự hấp thu sinh học sẽ làm thay đổi hoàn toàn tính chất của dược liệu.
Những nghiên cứu thực nghiệm nói gì về chi Xoan mộc?
Cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân tiêu chảy sử dụng vỏ cây xoan mộc (Toona sureni). Các bằng chứng hiện có chỉ tập trung vào việc thử nghiệm kháng khuẩn trong phòng lab trên các loài thực vật cùng chi Toona:
Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã tiến hành kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết từ vỏ thân cây Toona ciliata [2]. Bằng phương pháp thử nghiệm sinh học trong ống nghiệm, các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất vỏ thân cùng hợp chất coumarin chính là siderin thể hiện hoạt tính kháng khuẩn in vitro đáng kể và có tác dụng kháng nấm nhẹ [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên đĩa nuôi cấy vi sinh và không thử nghiệm trên động vật hay người [2].
Đến năm 2022, một nghiên cứu đánh giá thành phần hóa học và hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết ethyl acetate từ 12 loài cây thuốc trên 6 chủng vi khuẩn gây ngộ độc thực phẩm [3]. Kết quả cho thấy chồi non của loài Toona sinensis thể hiện hoạt tính ức chế mạnh đối với các vi khuẩn đường ruột như Staphylococcus aureus, Shigella dysenteriae (trực khuẩn lỵ), và Escherichia coli với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) lần lượt là 1,56; 0,78; và 0,39 mg/mL [3]. Nghiên cứu cũng xác định chồi cây này có hàm lượng polyphenol toàn phần rất cao, nhận diện được 36 hợp chất sinh học gồm polyphenol, glycoside và terpenoid [3].
Một thử nghiệm khác tập trung phân tích thành phần dịch chiết Toona sinensis đối với vi khuẩn Listeria monocytogenes ATCC 19112 [4]. Dịch chiết này chứa 58 hợp chất, bao gồm 12 loại flavonoid, 10 axit béo, 6 axit hữu cơ và 3 alkaloid, đạt nồng độ ức chế tối thiểu MIC là 100 ug/mL đối với vi khuẩn thử nghiệm [4]. Ở các nồng độ 0,5, 1 và 2 MIC, dịch chiết giúp làm giảm lượng màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn lần lượt là 62,75%, 82,66% và 85,50% [4]. Mặc dù vậy, toàn bộ thử nghiệm này chỉ thực hiện trên chủng vi khuẩn phân lập ngoài môi trường nhân tạo, không thể hiện hiệu quả điều trị trên đường ruột sống [4].
Giá trị thực tế và khoảng trống lớn của bằng chứng
Những dữ liệu trên cho thấy chiết xuất từ chi Xoan mộc có tiềm năng sinh học nhất định trong việc ức chế một số tác nhân vi khuẩn gây bệnh đường tiêu hóa [3], [4]. Tuy vậy, khoảng cách từ đĩa petri phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị cho con người là rất xa.
Điểm hạn chế lớn nhất là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mắc chứng tiêu chảy. Hơn nữa, các dữ liệu hoạt tính kháng khuẩn hiện tại chủ yếu được ghi nhận trên chồi non của Toona sinensis hoặc vỏ thân Toona ciliata, chứ chưa có nghiên cứu chuyên sâu về vỏ thân loài Toona sureni trên người [2], [3]. Các nghiên cứu về Toona sureni hiện chỉ mới khảo sát sơ bộ nấm nội sinh sản sinh steroid hoặc thử nghiệm khả năng kháng virus tế bào [5], [6].
Vì vậy, việc suy diễn rằng uống nước sắc từ vỏ cây xoan mộc có thể làm dứt cơn tiêu chảy là một nhận định thiếu căn cứ khoa học vững chắc.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vỏ cây trị bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên thì an toàn và chữa khỏi bệnh tận gốc". Tiêu chảy xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau như nhiễm khuẩn, nhiễm độc thức ăn, nhiễm ký sinh trùng, hội chứng ruột kích thích hoặc do tác dụng phụ của thuốc. Uống một loại vỏ cây không rõ hàm lượng hoạt chất có thể không đem lại hiệu quả tiêu diệt mầm bệnh mà còn gây ngộ độc.
Một hiểu lầm khác là xem tác dụng "làm se" niêm mạc như một phương pháp điều trị triệt để [1]. Việc cầm tiêu chảy cơ học bằng các chất chát khi đường ruột đang bị nhiễm khuẩn nặng đôi khi còn giữ lại độc tố và vi khuẩn trong lòng ruột, khiến tình trạng viêm nhiễm trở nên trầm trọng hơn. Thêm vào đó, việc dùng vỏ cây trôi nổi dễ dẫn đến nguy cơ uống phải nấm mốc hoặc tạp chất độc hại bám trên vỏ gỗ.
Ai nên thận trọng và cảnh báo tương tác thuốc
Những người đang gặp các vấn đề về rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông cần đặc biệt cẩn giác với các cây thuộc chi này. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 trên loài Toona microcarpa cho thấy chiết xuất lá cây này làm kéo dài đáng kể thời gian đông máu (APTT, PT, TT) theo liều lượng và ức chế ngưng tập tiểu cầu do thrombin gây ra [1]. Thử nghiệm in vivo trên chuột cũng chứng minh dịch chiết làm kéo dài thời gian chảy máu và thời gian đông máu [1]. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu chi Xoan mộc có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khó cầm [1].
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên dùng nước sắc vỏ cây xoan mộc vì chưa hề có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên các đối tượng nhạy cảm này. Bệnh nhân có bệnh nền mạn tính về gan, thận cũng cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm duyệt.
Hướng dẫn xử trí đúng cách khi bị tiêu chảy
Khi bị tiêu chảy cấp, nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong y khoa không phải là vội vã tìm các loại vỏ cây để "cầm" tiêu chảy, mà là bù nước và các chất điện giải đã mất. Người bệnh nên uống dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì, uống từng ngụm nhỏ liên tục trong ngày.
Về chế độ ăn, nên chia nhỏ bữa ăn với các thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp dinh dưỡng, thịt nạc nấu chín kỹ, đồng thời tạm thời kiêng các món ăn nhiều dầu mỡ, sữa hoặc đồ uống kích thích. Nếu có nhu cầu sử dụng các chế phẩm bổ trợ từ thảo dược, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế, dùng lượng vừa phải và không bao giờ tự ý cạo vỏ cây tự nhiên để sắc uống. Khi xuất hiện các dấu hiệu nặng như sốt cao, phân có nhầy máu, nôn mửa liên tục không giữ được nước hoặc tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được chẩn đoán và điều trị.
Tóm lại, các đặc tính kháng khuẩn của chi Xoan mộc mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm. Người bệnh cần giữ cái nhìn cẩn trọng, không áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng để đảm bảo an toàn tính mạng cho chính bản thân.
