Vào mùa bòn bon, nhiều người có thói quen cắn cả quả để bóc vỏ hoặc lỡ nhai phải hạt đắng. Vị chát gắt ở vỏ cùng vị đắng buốt từ hạt thường làm dấy lên nỗi lo về nguy cơ ngộ độc hóa chất tự nhiên.
Vỏ và hạt của bòn bon thực sự chứa nhiều hoạt chất sinh học mang độc tính tế bào tự nhiên, bao gồm các alkaloid, axit thực vật và triterpenoid đắng. Nếu nhai nát hoặc nuốt lượng lớn hạt và vỏ, các hợp chất này có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, đau bụng và rối loạn tiêu hóa.
Hoạt chất tự nhiên trong vỏ và hạt bòn bon
Cây bòn bon (danh pháp khoa học: Lansium domesticum, thuộc họ Xoan - Meliaceae) từ lâu đã được ghi nhận chứa nhiều thành phần hóa học phức tạp ở các bộ phận không ăn được [2, 3]. Trong khi phần thịt quả mọng nước chứa đường và các axit hữu cơ an toàn, lớp vỏ ngoài cùng và nhân hạt lại là nơi tập trung các chất chuyển hóa thứ cấp để cây tự vệ [2, 3].
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng vỏ quả bòn bon tích tụ lượng lớn chất khử, glycoside, axit hữu cơ, flavonoid, phenolics và đặc biệt là alkaloid [1]. Trong vỏ quả còn phát hiện thành phần có độc tính mang tên axit lansium chiếm tỷ lệ 6% [1]. Ở phần hạt, các nhà nghiên cứu phân lập được nhiều cấu trúc triterpenoid dạng onoceranoid và tetranortriterpenoid, vốn tạo nên vị đắng đặc trưng và có hoạt tính sinh học ức chế tế bào mạnh [3, 5].
Các chất này giúp thực vật ngăn ngừa sâu bọ, nấm mốc hoặc động vật ăn hạt non. Do đó, việc vô tình nhai nát hạt hoặc nuốt phải dịch tiết từ vỏ tươi có thể đưa trực tiếp các hợp chất kháng sinh học này vào hệ tiêu hóa của người sử dụng.
Bằng chứng khoa học về độc tính tế bào
Các nghiên cứu khoa học chuyên sâu tập trung vào việc thử nghiệm độc tính sinh học của các phân đoạn chiết xuất từ vỏ và hạt bòn bon:
Một nghiên cứu công bố năm 2020 thực hiện trên dòng tế bào ung thư vú T47D đã làm rõ độc tính của vỏ quả bòn bon [2]. Nhóm nghiên cứu tiến hành ngâm bột vỏ quả bòn bon trong ethyl acetate, sau đó phân tách thu được ba phân đoạn A, B và C [2]. Kết quả thử nghiệm MTT cho thấy phân đoạn C có giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) nhỏ nhất đạt 25,56 +- 0,64 microgam/mL [2]. Khi phân tách sâu hơn phân đoạn C bằng sắc ký cột hút chân không thành 6 phân đoạn nhỏ, phân đoạn phụ 2 chứa một hợp chất tinh khiết được xác định là Lamesticumin A [2]. Chất Lamesticumin A này thể hiện hoạt tính độc tế bào rõ rệt đối với tế bào T47D với chỉ số IC50 đạt 15,68 +- 0,30 microgam/mL [2]. Dù mở ra tiềm năng nghiên cứu thuốc điều trị, số liệu này khẳng định vỏ bòn bon chứa các hợp chất hủy hoại tế bào thực sự [2].
Năm 2023, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập các hợp chất triterpenoid mới từ vỏ và hạt bòn bon thuộc giống kokossan [3]. Các nhà khoa học đã tách được hai triterpene dạng onoceranoid mới là kokosanolide E và kokosanolide F từ vỏ quả, cùng một tetranortriterpenoid mới là kokosanolide G từ hạt [3]. Cấu trúc hóa học được xác định thông qua phổ hồng ngoại FTIR, phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D/2D NMR và khối phổ [3]. Độc tính tế bào của 3 hợp chất được kiểm tra trên dòng tế bào ung thư MCF-7 bằng thử nghiệm MTT [3]. Kết quả ghi nhận kokosanolide E từ vỏ quả và kokosanolide G từ hạt có hoạt tính độc tế bào mức độ trung bình với IC50 lần lượt là 45,90 microgam/mL và 18,41 microgam/mL [3]. Hợp chất kokosanolide G trong hạt có độc tính mạnh hơn nhờ chứa cấu trúc vòng furan đặc thù [3].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2002 đã chiết xuất thành công ba triterpene onoceranoid mới từ vỏ quả bòn bon, gồm axit lansionic, 3beta-hydroxyonocera-8(26),14-dien-21-one và 21alpha-hydroxyonocera-8(26),14-dien-3-one, cùng hai triterpenoid khác [4]. Các chất triterpenoid này đều thể hiện độc tính nhẹ khi thử nghiệm sinh học trên ấu trùng tôm tít biển Artemia salina [4].
Tổng hợp tổng quan năm 2022 về loài cây này ghi nhận có tới 112 hợp chất hóa học phi dinh dưỡng đã được phân lập từ các bộ phận, phần lớn tập trung ở vỏ quả, hạt và vỏ cây [1].
Hai mặt của các hợp chất sinh học
Mặc dù mang độc tính tự nhiên ở dạng nguyên bản, các chất trong vỏ bòn bon cũng bộc lộ khả năng chống oxy hóa nếu được tinh chế đúng cách.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 tại Thái Lan đã thực hiện chiết xuất và phân đoạn thu được 12 phần từ vỏ và hạt bòn bon [5]. Thử nghiệm đo khả năng quét gốc tự do ghi nhận vỏ bòn bon có hoạt tính dọn sạch gốc O2- và OH cao hơn hẳn so với hạt [5]. Hai phân đoạn chiết xuất từ vỏ gồm phân đoạn chiết bằng cồn 50% qua ethyl acetate (LDSK50-EA) và phân đoạn pha nước (LDSK50-H2O) có hoạt tính chống oxy hóa vượt trội [5].
Khi tiến hành thử nghiệm bảo vệ tổn thương ADN trên dòng tế bào bạch huyết người TK6 trước tác nhân oxy hóa hydro peroxide (H2O2) bằng kỹ thuật nhuộm điện di gel đơn tế bào (comet assay), cả hai phân đoạn này đều cho thấy hiệu quả bảo vệ tế bào khi ủ trước ở các mức nồng độ 25, 50, 100 và 200 microgam/mL trong 24 giờ [5]. Phân tích hóa thực vật chỉ ra hoạt tính này đến từ các hợp chất phenolic như scopoletin, rutin và axit chlorogenic [5].
Tuy nhiên, đây là kết quả từ các phân đoạn chiết xuất tinh khiết trong phòng thí nghiệm. Việc ăn thô trực tiếp toàn bộ vỏ quả chưa qua tinh chế vẫn tiềm ẩn nguyên vẹn rủi ro từ axit lansium và các alkaloid tự nhiên [1].
Hiểu lầm thường gặp khi ăn bòn bon
Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là dùng răng để cắn cuống hoặc tách vỏ bòn bon. Hành vi này khiến chất nhựa đắng và các alkaloid tích tụ ở lớp vỏ dính trực tiếp vào niêm mạc môi, đầu lưỡi, gây cảm giác tê rát hoặc khô khốc khoang miệng.
Nhiều người cũng tin rằng hạt bòn bon có tính mát nên cố tình nhai nuốt cả hạt to. Thực tế, trong y học cổ truyền, hạt và vỏ cây bòn bon từng được dùng làm thuốc trị kiết lỵ, nhưng phải qua xử lý cẩn trọng [2]. Các triterpenoid như kokosanolide G trong hạt có độc tính tế bào [3]. Nhai nát hạt giải phóng ồ ạt các hoạt chất đắng này, gây xót dạ dày và kích thích niêm mạc đường ruột co thắt mạnh.
Quan niệm "hạt nhỏ nuốt không sao thì nhai hạt to cũng vậy" hoàn toàn sai lầm. Nếu vô tình nuốt trôi hạt nguyên vẹn, lớp màng trơn và vỏ gỗ cứng của hạt có thể ngăn các chất bên trong giải phóng ra ngoài. Nhưng nếu nhai vỡ, dịch hạt đậm đặc triterpenoid sẽ lập tức tiếp xúc với dạ dày.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ nhỏ là đối tượng dễ gặp rủi ro nhất khi ăn bòn bon. Hệ tiêu hóa non nớt của trẻ phản ứng rất mạnh với các chất đắng alkaloid và triterpene, dễ dẫn tới nôn mửa dữ dội nếu nhai hạt. Bên cạnh đó, hạt bòn bon hình bầu dục trơn trượt còn tiềm ẩn nguy cơ hóc dị vật đường thở nguy hiểm tính mạng.
Người mắc các bệnh lý tiêu hóa mãn tính như viêm loét dạ dày, trào ngược axit hoặc hội chứng ruột kích thích không nên để nhựa vỏ dính vào thịt quả. Axit lansium và các hợp chất trong vỏ có thể gây kích ứng tổn thương sẵn có ở đường tiêu hóa [1].
Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần tuyệt đối tránh nhai hạt hay cắn vỏ. Các nghiên cứu mới dừng ở mức thử nghiệm tế bào invitro, chưa có dữ liệu kiểm chứng tính an toàn của các hoạt chất này trên phụ nữ có thai [1, 3].
Hướng dẫn ăn bòn bon an toàn và đúng cách
Để tận hưởng trọn vẹn vị ngọt mát của bòn bon mà không lo ngộ độc hay khó chịu đường ruột, cần tuân thủ các bước sơ chế sau:
Rửa sạch chùm bòn bon dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn và nhựa dính ngoài vỏ.
Tuyệt đối không dùng miệng cắn vỏ. Dùng ngón tay bóp nhẹ vào phần đít quả (phía dưới) để vỏ tự nứt ra, sau đó lột ngược vỏ lên phía cuống. Cách làm này giúp ngón tay không chạm sâu vào phần nhựa cuống và không để nhựa dính vào thịt quả.
Đối với những múi bòn bon có hạt to, dùng lưỡi và răng tách riêng phần thịt quả ngọt để nuốt, nhả bỏ hạt đắng ra ngoài. Chỉ những múi tiêu biến mang hạt teo nhỏ, mềm và trong suốt mới có thể nuốt trôi cả hạt mà không lo nạp triterpenoid [3].
Nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu cồn cào, buồn nôn, tiêu chảy sau khi lỡ nhai nhiều hạt hoặc nuốt dịch vỏ bòn bon, cần dừng ăn ngay lập tức, uống nhiều nước ấm để làm loãng lượng hoạt chất. Nếu các triệu chứng tiêu hóa diễn tiến nặng hoặc không thuyên giảm, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời. Bòn bon là loại trái cây thơm ngon bổ dưỡng, nhưng sự cẩn trọng khi thưởng thức sẽ giúp bảo vệ an toàn cho sức khỏe của cả gia đình.
