Vừng xoan và bệnh loét dạ dày: Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm

Những cơn đau rát thượng vị, ợ chua hay cảm giác cồn cào lúc đói là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người bệnh viêm loét dạ dày. Để tìm kiếm sự dễ chịu, không ít người đã tìm đến các cây thuốc nam hoặc bài thuốc truyền miệng, trong đó cây vừng xoan gần đây được chú ý như một thảo dược có khả năng làm dịu niêm mạc đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay khẳng định vừng xoan mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm thực nghiệm trên mô hình động vật với tác dụng hỗ trợ ức chế tiết acid và tăng chất nhầy bảo vệ. Toàn bộ các phát hiện này chưa trải qua thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người, vì vậy dược liệu này hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực.

Cây vừng xoan và kinh nghiệm sử dụng trong y học cổ truyền

Vừng xoan, có tên khoa học là Careya arborea Roxb., thuộc họ Lecythidaceae, là một loài cây thân gỗ lớn thường phân bố tự nhiên tại các khu rừng rụng lá và đồng cỏ ở Ấn Độ cũng như một số nước châu Á ^[1]. Trong hệ thống y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ, các bộ phận của cây vừng xoan từ lâu đã được nhân dân bản địa dùng làm phương thuốc hỗ trợ chữa trị nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau ^[2].

Theo các ghi chép dân gian, lá và vỏ thân cây thường được tận dụng nhằm xử lý vết thương, bệnh ngoài da, tình trạng viêm nhiễm, tiêu chảy, kiết lỵ ra máu và chứng khó tiêu ^[2], ^[1]. Đặc biệt, kinh nghiệm cổ truyền cũng lưu truyền việc dùng thảo dược này để xoa dịu các cơn đau bụng và những biểu hiện loét đường tiêu hóa ^[2], ^[1]. Dù vậy, những công dụng này trong quá khứ chủ yếu dựa trên quan sát cảm quan cá nhân, thiếu vắng các phép đo lường sinh hóa chính xác.

Kết quả thử nghiệm chiết xuất lá vừng xoan trên mô hình vết loét ở chuột

Nhằm xác minh cơ sở khoa học của kinh nghiệm dân gian, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2014 đã khảo sát chi tiết hoạt tính bảo vệ dạ dày của chiết xuất lá vừng xoan ^[2]. Các nhà khoa học đã điều chế cao chiết chuẩn hóa bằng cồn 70% từ lá vừng xoan (CALE) và thử nghiệm trên chuột cống trắng ^[2].

Thực nghiệm được thiết kế nhằm đánh giá khả năng phòng ngừa tổn thương dạ dày thông qua 4 mô hình gây loét thực nghiệm khác nhau: loét do dùng thuốc giảm đau aspirin, loét do ngộ độc cồn ethanol tuyệt đối, loét do can thiệp thắt môn vị và loét sinh ra từ trạng thái căng thẳng do bị giam lạnh ^[2]. Chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết lá vừng xoan với 3 mức liều lượng gồm 100 mg/kg, 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng, chia thành 2 lần mỗi ngày và dùng liên tục trong 5 ngày ^[2].

Kết quả cho thấy chiết xuất lá vừng xoan làm giảm đáng kể chỉ số loét dạ dày trên tất cả các mô hình với mức độ phụ thuộc vào liều dùng ^[2]. Cụ thể, mức độ ức chế chỉ số tổn thương ở mô hình dùng aspirin đạt từ 12,90% đến 51,61% ^[2]. Ở mô hình gây loét bằng cồn ethanol, tỷ lệ ức chế dao động từ 11,97% đến 40,35% ^[2].

Đối với mô hình thắt môn vị nhằm tăng áp lực dịch vị, tỷ lệ ức chế chỉ số loét đạt từ 28,63% đến 63,92% ^[2]. Ấn tượng nhất là ở mô hình gây loét do căng thẳng vì giam lạnh, tỷ lệ ức chế tổn thương niêm mạc đạt từ 38,30% đến 66,37% với độ tin cậy thống kê cao ^[2].

Cơ chế tác động: Giảm acid dịch vị, tăng cường chất nhầy và chống oxy hóa

Để hiểu rõ tại sao chiết xuất lá vừng xoan lại giúp giảm tổn thương dạ dày ở chuột, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích sâu các chỉ số sinh hóa dịch vị và tế bào ^[2].

Trước hết, chiết xuất thực nghiệm cho thấy khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình bài tiết dịch vị ^[2]. Ở nhóm chuột bị thắt môn vị, dịch chiết lá vừng xoan làm giảm đáng kể hoạt tính của enzyme H(+)K(+)ATPase, hay còn gọi là bơm proton trên màng tế bào thành dạ dày ^[2]. Sự ức chế enzyme này kéo theo sự sụt giảm rõ rệt về thể tích dịch vị cũng như tổng lượng acid tiết ra trong dạ dày chuột ^[2].

Song song với việc giảm yếu tố tấn công là acid, dịch chiết vừng xoan còn củng cố hàng rào phòng ngự tự nhiên ^[2]. Nghiên cứu ghi nhận hàm lượng chất nhầy bám trên thành dạ dày ở mô hình chuột tổn thương do cồn ethanol đã tăng lên rõ rệt sau khi được can thiệp ^[2]. Lớp chất nhầy kiềm tính này giữ vai trò then chốt trong việc che chắn các tế bào biểu mô trước sự bào mòn của acid và enzyme pepsin.

Bên cạnh đó, tác động bảo vệ niêm mạc còn đến từ khả năng dập tắt các gốc tự do gây hại ^[2]. Trong mô hình gây loét do căng thẳng giam lạnh, chiết xuất giúp giảm mức độ peroxide hóa lipid (LPO) và điều hòa enzyme superoxide dismutase (SOD), đồng thời gia tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa catalase ^[2]. Khi phân tích thành phần hóa học bằng sắc ký bản mỏng hiệu năng cao (HPTLC), các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất lá vừng xoan chứa các hợp chất polyphenol tự nhiên gồm quercetin (chiếm 0,31% khối lượng), acid ellagic (chiếm 0,24% khối lượng) và acid gallic (chiếm 0,71% khối lượng) ^[2].

Tiềm năng kháng viêm hỗ trợ từ các hoạt chất trong vỏ cây

Bệnh lý viêm loét đường tiêu hóa luôn đi kèm với phản ứng viêm nhiễm và sự thâm nhiễm của các tế bào miễn dịch tại mô dạ dày. Các nghiên cứu trên bộ phận vỏ thân của cây vừng xoan đã làm sáng tỏ thêm khả năng chống viêm mạnh mẽ của dược liệu này ^[3], ^[1].

Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất methanol từ vỏ thân vừng xoan (CAME) trên mô hình chuột Wistar bị gây phù bàn chân bằng carrageenan ^[3]. Ở liều uống 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng, chiết xuất vỏ cây giúp giảm phù nề bàn chân chuột lần lượt là 48,87% và 65,53% khi so sánh với thuốc chống viêm chuẩn indomethacin liều 10 mg/kg ^[3].

Đồng thời, chiết xuất vỏ thân làm hạ thấp nồng độ các chất trung gian gây viêm gồm malondialdehyde (MDA), protein phản ứng C (CRP), nitric oxide (NO) và enzyme myeloperoxidase (MPO) ^[3]. Nồng độ các cytokine tiền viêm nguy hiểm trong huyết thanh như TNF-alpha và IL-1beta cũng bị suy giảm đáng kể ^[3]. Định lượng cho thấy dịch chiết vỏ thân chứa hoạt chất quercetin ở mức 0,177% và acid betulinic lên tới 3,14% ^[3].

Đến năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục phân lập được một hợp chất triterpene dạng lupane mới từ vỏ thân cây vừng xoan, đặt tên là coumaroyl lupendioic acid (CLA) ^[1]. Trong các thử nghiệm ống nghiệm trên máu toàn phần của người, hợp chất CLA thể hiện đặc tính ức chế mạnh mẽ enzyme COX-2 ^[1].

Khi đưa vào thử nghiệm trên mô hình động vật ở mức liều 10 mg/kg và 20 mg/kg thể trọng, CLA đã cho thấy khả năng ức chế đáng kể việc sản sinh các chất gây viêm như NO, MPO, PGE2, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 ^[1]. Những kết quả này chứng minh rằng các hoạt chất trong vừng xoan có khả năng kiểm soát phản ứng viêm tại mô thông qua nhiều con đường sinh học khác nhau ^[3], ^[1].

Bằng chứng khoa học hiện có: Ý nghĩa và những khoảng trống lớn

Các dữ liệu từ những công trình trên cung cấp bằng chứng ban đầu giải thích vì sao cây vừng xoan có mặt trong nhiều bài thuốc dân gian về tiêu hóa ^[2], ^[1]. Sự kết hợp giữa khả năng giảm tiết acid, tăng tiết chất nhầy, dập tắt gốc tự do và kiểm soát phản ứng viêm giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày chuột trước nhiều tác nhân xâm hại ^[2], ^[3], ^[1].

Dẫu vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về khoảng cách rất xa giữa phòng thí nghiệm và thực tế lâm sàng. Toàn bộ các thử nghiệm tác dụng chống loét dạ dày của vừng xoan mới chỉ dừng lại trên chuột đực hoặc các mô hình động vật thí nghiệm khác ^[2], ^[3], ^[1]. Cơ thể chuột có đặc tính hấp thu, chuyển hóa thuốc và cấu trúc lớp nhầy dạ dày không hoàn toàn đồng nhất với sinh lý học của con người.

Cho đến thời điểm hiện tại, y văn thế giới chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh viêm loét dạ dày thực tế. Chúng ta chưa có dữ liệu chính xác về độ an toàn dài hạn, sinh khả dụng, độc tính tích lũy hoặc tương tác giữa chiết xuất vừng xoan với các loại thuốc tân dược điều trị dạ dày thông thường.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh dạ dày

Một sai lầm rất phổ biến là người bệnh thường nghĩ thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Khi tự ý ngừng sử dụng các loại thuốc chuẩn như thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc kháng sinh diệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori để chuyển sang uống nước sắc lá cây, vết loét có thể tiến triển âm thầm dẫn đến biến chứng xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.

Bên cạnh đó, việc người dân tự ý tìm hái lá hoặc vỏ cây vừng xoan về đun nấu uống cũng không mang lại hiệu quả tương tự như trong nghiên cứu ^[2], ^[3]. Các nghiên cứu khoa học sử dụng dung môi chuyên biệt như cồn 70% hoặc methanol để cô đọng hoạt chất với liều lượng tính toán chuẩn xác trên từng kilogam thể trọng ^[2], ^[3]. Nước sắc thủ công khó có thể chiết tách trọn vẹn các polyphenol hay triterpene kém tan trong nước, chưa kể nguy cơ nhầm lẫn loài cây hoặc lẫn tạp chất, nấm mốc gây hại cho gan và thận.

Ngoài ra, nhiều người nhầm tưởng rằng vừng xoan có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh loét. Cần khẳng định rằng loét dạ dày tá tràng là bệnh lý phức tạp, chịu tác động của vi khuẩn, chế độ sinh hoạt, căng thẳng thần kinh và thói quen dùng thuốc giảm đau. Không có bất kỳ một loại thảo dược đơn lẻ nào có thể đóng vai trò giải pháp thần kỳ xử lý toàn bộ các yếu tố bệnh sinh này.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Trước khi có các nghiên cứu cụ thể về độc tính và độ an toàn trên người, nhiều nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây vừng xoan dưới bất kỳ hình thức nào:

• Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm tra khả năng qua hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ của các hoạt chất từ vừng xoan. Nguy cơ ảnh hưởng xấu tới thai nhi và trẻ sơ sinh là hoàn toàn có thể xảy ra.
• Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên: Chưa có dữ liệu về liều lượng dung nạp cũng như mức độ an toàn đối với hệ tiêu hóa non nớt của trẻ em.
• Người mắc bệnh gan hoặc suy giảm chức năng thận: Quá trình chuyển hóa và đào thải các hợp chất phức tạp từ dịch chiết vỏ hoặc lá cây có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan này.
• Bệnh nhân đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu: Do chiết xuất có hoạt tính tác động đến các chất trung gian gây viêm và các enzyme huyết học ^[3], ^[1], việc dùng tùy tiện có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm.

Lời khuyên áp dụng thực tế và xây dựng lối sống lành mạnh

Nếu bạn đang gặp phải các triệu chứng đau dạ dày kéo dài, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi chẩn đoán chính xác nguyên nhân, kiểm tra vi khuẩn HP và nhận phác đồ chuẩn từ bác sĩ.

Đối với các bài thuốc dân gian hoặc thực phẩm bổ sung có nguồn gốc từ vừng xoan, người bệnh không nên tự ý tìm kiếm hay tự điều chế sử dụng tại nhà khi chưa có ý kiến tư vấn từ bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Việc phối hợp tùy tiện thảo dược với thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc chống đông máu hay thuốc kháng acid có thể dẫn đến các tương tác bất lợi ngoài ý muốn.

Thay vì tìm kiếm các dược liệu chưa được kiểm chứng trên người, cách bảo vệ dạ dày hiệu quả và bền vững nhất vẫn là duy trì lối sống khoa học. Hãy thực hiện chế độ ăn uống đúng giờ, nhai kỹ no lâu, hạn chế rượu bia, từ bỏ thuốc lá, tránh các thức ăn quá cay nóng hoặc nhiều dầu mỡ và kiểm soát căng thẳng tinh thần thông qua nghỉ ngơi hợp lý.

Chiết xuất từ lá và vỏ thân cây vừng xoan cho thấy những tác động thực nghiệm đáng khích lệ trong việc giảm tiết acid và bảo vệ niêm mạc dạ dày trên động vật ^[2]. Dù vậy, những dữ liệu này mới chỉ là bước khởi đầu trong nghiên cứu dược lý và chưa đủ căn cứ để áp dụng điều trị trên người. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa và không tự ý bỏ thuốc chuẩn để chuyển sang dùng thảo dược truyền miệng.