Xạ hương có giúp phục hồi sau đột quỵ? Sự thật từ y văn

Xạ hương từ lâu được xem là vị thuốc quý trong nhiều bài thuốc y học cổ truyền dùng cho người bị tai biến, ngất xỉu. Khi người thân không may gặp cơn đột quỵ, nhiều gia đình tìm mua các viên hoàn đắt tiền chứa xạ hương với hy vọng "cứu mạng" và phục hồi vận động nhanh chóng. Liệu dược liệu này có thực sự thần kỳ như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn: Chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận xạ hương giúp hồi phục hay cấp cứu đột quỵ an toàn. Các dữ liệu tích cực hiện nay chỉ dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng trên chuột và phân tích dược lý mạng máy tính. Việc tự ý cho bệnh nhân uống thuốc chứa xạ hương khi đang đột quỵ có thể gây nguy cơ nghẹn sặc, xuất huyết và làm lỡ giờ vàng cấp cứu chuẩn của y học hiện đại.

Đột quỵ và thắc mắc quanh vị thuốc "khai khiếu"

Đột quỵ, hay tai biến mạch máu não, xảy ra khi dòng máu nuôi não bị tắc nghẽn đột ngột (đột quỵ thiếu máu cục bộ) hoặc mạch máu trong não bị vỡ (đột quỵ xuất huyết). Trong y học cổ truyền, tình trạng này thuộc phạm vi chứng "trúng phong", biểu hiện bằng bất tỉnh, méo miệng, liệt nửa người ^[1]. Nguyên nhân cốt lõi theo lý luận cổ truyền là do ứ huyết trong não ^[1].

Vì vậy, các phương pháp cổ truyền chú trọng khai khiếu (phục hồi tri giác) và hoạt huyết khứ ứ ^[1]. Xạ hương là vị thuốc đại diện cho nhóm hương thơm khai khiếu, có tác dụng thông kinh hoạt lạc, tiêu tích và giảm đau, nên hay có mặt trong các bài thuốc cổ phương như Ngưu hoàng thanh tâm hoàn hay An cung ngưu hoàng hoàn [1, 3, 4]. Điều này khiến nhiều người lầm tưởng xạ hương có thể thay thế thuốc cấp cứu hiện đại.

Cơ chế tác động: Giả thuyết sinh học từ phòng thí nghiệm

Để tìm hiểu tác dụng của xạ hương, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích dược lý mạng nhằm vẽ nên bức tranh tương tác giữa các hoạt chất và cơ thể người. Đột quỵ là bệnh cảnh toàn thân phức tạp, việc tác động cùng lúc lên nhiều mục tiêu phân tử được kỳ vọng mang lại hiệu quả bảo vệ tế bào não ^[1].

Trong tự nhiên, xạ hương truyền thống là chất tiết từ túi thơm của hươu xạ đực, nhưng việc buôn bán này hiện bị cấm để bảo tồn động vật hoang dã ^[2]. Do đó, các nhà nghiên cứu tìm đến chất thay thế như xạ hương chuột xạ (muskrat) hoặc hoạt chất tổng hợp muscone - thành phần dược tính cốt lõi của xạ hương [1, 3]. Các hoạt chất bay hơi trong xạ hương được giả định tác động qua các con đường truyền tín hiệu sinh học nhằm giảm phản ứng viêm và bảo vệ hàng rào máu não [2, 3].

Nghiên cứu nói gì: Chi tiết các thử nghiệm trên động vật

Cho đến nay, các nghiên cứu thực nghiệm mới chỉ được thực hiện trên mô hình động vật bị thiếu máu não cục bộ tạm thời bằng phương pháp làm tắc động mạch não giữa (MCAO).

Nghiên cứu công bố năm 2022 dùng mô hình chuột cống bị tắc động mạch não giữa để khảo sát muscone và xạ hương qua phân tích proteomics và dược lý mạng ^[3]. Nghiên cứu chia chuột thành 6 nhóm: nhóm chứng phẫu thuật giả, nhóm mô hình bệnh, nhóm dùng xạ hương và 3 nhóm dùng liều muscone khác nhau ^[3]. Thuốc được cho qua đường dạ dày ^[3]. Kết quả phân tích dược lý mạng nhận diện 339 mục tiêu phân tử từ 17 hợp chất ^[3]. Trên động vật, nhóm nghiên cứu đo lường điểm suy giảm thần kinh, lưu lượng máu vi tuần hoàn màng mềm, tỷ lệ nhồi máu và tổn thương hàng rào máu não ^[3].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu khác đánh giá các hợp chất bay hơi của xạ hương trên chuột cống SD bị đột quỵ do tắc nhánh động mạch ^[4]. Bằng sắc ký khí ghép khối phổ khứu giác (GC-O-MS), các nhà khoa học tìm thấy 20 hợp chất mùi tiềm năng và xác định 89 mục tiêu then chốt ^[4]. Kết quả cho thấy việc điều trị bằng xạ hương làm tăng biểu hiện của các protein AKT1, PI3KA và VEGFA trong vùng hồi hải mã của chuột ^[4]. Đồng thời, các hợp chất bay hơi này giúp cải thiện chức năng vận động ở chuột sau cơn đột quỵ thông qua con đường tín hiệu HIF1A ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2019 thử nghiệm xạ hương lấy từ túi thơm của chuột xạ (Ondatra zibethicus) trên mô hình chuột bị tắc mạch 90 phút và tái tưới máu 24 giờ ^[2]. Chuột được cho uống xạ hương ở hai mức liều 100 mg/kg và 300 mg/kg tại thời điểm 0 phút và 90 phút sau khi tắc mạch ^[2]. Kết quả ghi nhận: ở liều 300 mg/kg, xạ hương chuột xạ làm giảm 32,4% thể tích ổ nhồi máu não so với nhóm đối chứng dùng giả dược (p < 0,001) ^[2]. Nghiên cứu qua bài kiểm tra thanh thăng bằng và đĩa quay cho thấy chuột cải thiện rối loạn cảm giác vận động, đồng thời giảm sự gia tăng biểu hiện của enzyme gây viêm cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[2].

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng thực tế

Các kết quả trên cho thấy xạ hương và các hoạt chất liên quan có tiềm năng bảo vệ thần kinh, ức chế phản ứng viêm thông qua giảm COX-2 và cải thiện phần nào vận động ở động vật thí nghiệm [2, 3]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm chuột đến người bệnh lâm sàng còn rất xa.

Tất cả dữ liệu y văn hiện có về xạ hương đơn thuần trong các nghiên cứu trên đều là thử nghiệm trên chuột cống [1, 2, 3]. Đột quỵ ở người phức tạp hơn rất nhiều do đi kèm các bệnh nền mạn tính, tuổi tác và tổn thương mạch máu lan tỏa. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận việc uống xạ hương giúp bệnh nhân phục hồi tri giác hay hồi phục di chứng đột quỵ. Việc xem xạ hương là "thần dược hồi sinh" hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác đáng.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng bài thuốc chứa xạ hương

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng thuốc chứa xạ hương có thể dùng cho mọi trường hợp tai biến ngay khi phát bệnh. Đột quỵ thiếu máu não và đột quỵ xuất huyết não có cơ chế hoàn toàn trái ngược nhau. Nếu người bệnh bị đứt mạch máu não mà lại dùng thuốc có tính hoạt huyết, nguy cơ chảy máu ồ ạt trong nhu mô não sẽ tăng vọt, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Một sai lầm chết người khác là tự ý hòa viên hoàn đổ vào miệng người đang bất tỉnh hoặc liệt cơ hầu họng. Phản xạ nuốt của bệnh nhân đột quỵ thường bị rối loạn, khiến thuốc rơi thẳng vào đường thở gây sặc, suy hô hấp cấp và tử vong trước khi kịp tới bệnh viện. Ngoài ra, việc trông chờ vào tác dụng "khai khiếu" của thuốc đông y tại nhà làm mất đi khung giờ vàng điều trị tái tưới máu (dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối cơ học) của y học hiện đại ^[5].

Ai nên đặc biệt thận trọng với xạ hương?

Phụ nữ mang thai là đối tượng bắt buộc phải tránh xa xạ hương. Từ ngàn xưa, xạ hương đã được cảnh báo có tác dụng thúc đẩy co bóp tử cung mạnh, dễ dẫn đến sảy thai hoặc sinh non.

Người có tiền sử rối loạn đông máu, người đang dùng thuốc chống đông (như warfarin) hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin) không được tự ý dùng các chế phẩm chứa xạ hương do nguy cơ tương tác làm tăng chảy máu khó cầm. Bên cạnh đó, người có cơ địa dị ứng, suy giảm chức năng gan hoặc thận nặng cũng cần hết sức dè chừng trước các vị thuốc đông y trôi nổi chứa thành phần này.

Cách tiếp cận đúng đắn khi cấp cứu và phục hồi đột quỵ

Khi phát hiện người có dấu hiệu đột quỵ (méo miệng, yếu liệt tay chân, nói khó), hành động duy nhất và đúng đắn nhất là gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Đặt bệnh nhân nằm nghiêng an toàn nếu có nôn ói, nới lỏng quần áo và tuyệt đối không cho ăn uống hay uống bất kỳ loại thuốc nào qua đường miệng.

Trong giai đoạn phục hồi di chứng sau cơn cấp, việc điều trị phải tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Phục hồi chức năng vận động đòi hỏi các bài tập vật lý trị liệu, kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu đều đặn. Nếu gia đình mong muốn kết hợp y học cổ truyền để hỗ trợ, chỉ dùng khi bệnh nhân đã qua giai đoạn nguy kịch, đã chụp cắt lớp hoặc cộng hưởng từ xác định rõ thể bệnh, và phải được bác sĩ y học cổ truyền trực tiếp kê đơn, kiểm soát liều lượng và chất lượng dược liệu.

Cần ghi nhớ rằng xạ hương chỉ là dược liệu đang trong giai đoạn thăm dò tiền lâm sàng trên mô hình động vật [1, 2, 3]. Mọi lời quảng cáo xạ hương cấp cứu đột quỵ thần tốc đều phóng đại và tiềm ẩn rủi ro khôn lường. Hãy ưu tiên các biện pháp y khoa đã được chứng minh hiệu quả để bảo vệ an toàn tính mạng cho người thân.