Xà lách Nhật có giúp hạ đường huyết? Lời đồn đối chiếu bằng chứng

Xà lách Nhật, hay còn gọi là cải mizuna, ngày càng xuất hiện phổ biến trong thực đơn ăn kiêng và các món salad hàng ngày của gia đình Việt. Nhiều thông tin lan truyền trên mạng xã hội cho rằng loại rau này sở hữu hoạt tính đặc biệt giúp hạ đường huyết nhanh chóng và hỗ trợ điều trị đái tháo đường hiệu quả. Những lời đồn thổi này khiến không ít người bệnh tìm mua với kỳ vọng ổn định đường huyết mà không cần quá chú trọng đến thuốc điều trị.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay cho thấy tác dụng hạ đường huyết của các chiết xuất từ loài thực vật này mới chỉ được ghi nhận trên mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người. Xà lách Nhật là một loại rau ăn lá bổ dưỡng trong chế độ ăn cân bằng nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Bản chất của xà lách Nhật dưới góc nhìn thực vật học

Xà lách Nhật (mizuna) thực chất là một thứ thuộc phân loài của cây họ Cải (Brassica rapa), mang tên khoa học thuộc nhóm japonica ^[1]. Nghiên cứu di truyền học ty thể cho thấy mizuna có chung nguồn gốc bộ gen rất gần với các loại cải khác trong loài Brassica rapa như cải thảo ^[1]. Phân tích bộ gen ty thể xác nhận giống cải này chia sẻ các đặc điểm đa hình đơn nucleotide (SNP) đặc trưng của nhóm mizuna trong loài Brassica rapa ^[1].

Loài Brassica rapa nói chung có sự đa dạng hình thái rất lớn, phân bố thành nhiều nhóm sử dụng như dạng củ ở châu Âu, dạng lấy hạt ép dầu và dạng rau ăn lá nổi tiếng tại Đông Á ^[2]. Chính vì cùng loài với nhiều loại cải củ hay cải hạt, các bộ phận khác nhau của Brassica rapa đã được dân gian tại nhiều khu vực dùng làm thảo dược hoặc thực phẩm hỗ trợ sức khỏe ^[3].

Cũng giống như các loài họ Cải khác, cây chứa các hợp chất lưu huỳnh thứ cấp là glucosinolate, đóng vai trò tạo nên mùi vị đặc trưng và chiếm tỷ lệ đáng kể trong hàm lượng lưu huỳnh hữu cơ của cây con ^[4]. Tuy nhiên, việc xếp chung loài không đồng nghĩa với việc rau ăn lá mizuna tươi sẽ đem lại tác dụng trị bệnh mạnh mẽ như các dạng chiết xuất cô đặc từ hạt hay rễ cây củ trong phòng thí nghiệm [1, 3].

Cơ chế kiểm soát đường huyết: Ghi nhận từ ống nghiệm

Các giả thuyết y học cho rằng các hợp chất trong thực vật thuộc loài Brassica rapa có khả năng chống lại hiện tượng độc tính do đường huyết cao (glucotoxicity) ^[5]. Khi các tế bào đảo tụy bị phơi nhiễm kéo dài trong môi trường glucose cao, sự biểu hiện của yếu tố nhân NF-kappaB và sự giải phóng cytochrome c tăng lên đáng kể ^[5]. Điều này dẫn đến sự giải phóng cytochrome c từ ty thể vào bào tương, kích hoạt enzym caspase-3 và thúc đẩy quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào beta đảo tụy chịu trách nhiệm tiết insulin ^[5].

Trong môi trường nuôi cấy tế bào cơ trơn mạch máu (VSMCs) của chuột cát Psammomys obesus, dịch chiết dạng nước của Brassica rapa thể hiện khả năng làm giảm các dạng lipid và protein bị oxy hóa bởi gốc tự do ^[5]. Chiết xuất này cũng điều chỉnh IRS1-p-serine, từ đó ức chế giải phóng các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, MCP1, NF-kappaB và cytochrome c ^[5]. Ngoài ra, dịch chiết thực vật giúp tăng cường hoạt tính của các enzym chống oxy hóa quan trọng là catalase và superoxide dismutase (SOD) ^[5].

Các chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol có trong thực vật được xác định mang lại lợi ích trong rối loạn chuyển hóa thông qua việc giảm các biến chứng tim mạch liên quan đến tiểu đường ^[5]. Dịch chiết thực vật còn kích hoạt con đường tín hiệu tế bào AKT vốn bị suy giảm trong bệnh tiểu đường và điều biến hoạt tính của con đường ERK1/2 ^[5]. Tất cả các cơ chế này trên lý thuyết giúp tế bào đảo tụy và mô mạch máu sống sót tốt hơn trước áp lực oxy hóa và nồng độ đường tăng cao ^[5].

Bằng chứng khoa học: Mới dừng lại ở mô hình động vật

Mặc dù các cơ chế sinh học phân tử tỏ ra rất hứa hẹn, các bằng chứng thực nghiệm hiện có mới chỉ được tiến hành trên động vật thí nghiệm, chưa từng bước vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.

Nghiên cứu công bố năm 2016 trên loài chuột cát sa mạc Psammomys obesus mắc tiểu đường đã đánh giá tác động của dịch chiết nước từ Brassica rapa var. rapifera ^[5]. Kết quả thử nghiệm trên động vật cho thấy dịch chiết làm giảm tình trạng tăng đường huyết, giảm rối loạn mỡ máu và điều hòa chứng hạ insulin máu ở chuột cát ^[5]. Dịch chiết giúp cải thiện chức năng và khả năng sống sót của tế bào trong cơ thể sống tại các mô máu, tim, mô mỡ và gan ^[5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết nước này có tiềm năng ứng dụng phòng ngừa bệnh đái tháo đường type 2 và biến chứng của bệnh, có thể dùng làm chất bổ sung dinh dưỡng ^[5].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tiến hành khảo sát tác dụng chống tăng đường huyết của dịch chiết hạt Brassica rapa dạng nước (AEBRS) trên mô hình chuột cống bị gây bệnh tiểu đường bằng độc chất streptozotocin ^[3]. Nhóm nghiên cứu cho chuột uống dịch chiết hạt với liều lượng 60 mg/kg thể trọng ^[3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết làm giảm nồng độ glucose máu rất rõ rệt ở chuột đái tháo đường với ý nghĩa thống kê cao (p < 0.0001) ^[3]. Ngược lại, thử nghiệm này không quan sát thấy tác dụng đáng kể nào trên hồ sơ lipid máu của chuột, dù phân tích hóa thực vật khẳng định dịch chiết có hoạt tính chống oxy hóa in vitro và chứa nhiều họ hợp chất thực vật quan trọng ^[3].

Các nghiên cứu trên cho thấy khả năng hạ đường huyết thực sự tồn tại ở các chế phẩm trích ly từ Brassica rapa [1, 3]. Tuy vậy, cả hai thử nghiệm đều sử dụng chuột làm đối tượng mô hình và dùng các dạng chiết xuất tinh chế ở liều lượng kiểm soát chặt chẽ, không phải cho ăn rau lá tươi thông thường [1, 3].

Ranh giới giữa thử nghiệm tiền lâm sàng và thực tế điều trị

Điểm hạn chế lớn nhất của y văn hiện tại là thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân đái tháo đường type 1 hoặc type 2. Chuột cát hay chuột cống có tốc độ chuyển hóa, hệ vi sinh đường ruột và cơ chế hấp thu rất khác so với cơ thể con người. Một chất tác dụng tốt trên động vật gặm nhấm hoàn toàn có thể bị bất hoạt hoặc không đạt nồng độ sinh học cần thiết khi đi qua hệ tiêu hóa của người.

Hơn nữa, các nhà khoa học sử dụng dịch chiết dạng nước cô đặc từ hạt hoặc củ của loài Brassica rapa để đưa vào cơ thể chuột [1, 3]. Trong đời sống hàng ngày, xà lách Nhật được người tiêu dùng sử dụng chủ yếu ở dạng rau ăn lá mizuna tươi ^[1]. Hàm lượng các hợp chất sinh học trong lá non khác xa so với hạt cô đặc hay rễ củ ^[4]. Do đó, việc suy diễn rằng ăn vài đĩa rau xà lách Nhật có thể hạ đường huyết mạnh như khi chuột uống dịch chiết hạt 60 mg/kg là thiếu cơ sở khoa học ^[3].

Hiểu lầm phổ biến hiện nay là xem xà lách Nhật như một "thần dược" có thể dùng thay thế thuốc hạ đường huyết. Người bệnh tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ để chỉ ăn rau nhằm kiểm soát đường huyết có thể đối mặt với nguy cơ tăng đường huyết mất kiểm soát, dẫn đến hôn mê nhiễm toan ceton hoặc tổn thương mạch máu mạn tính. Xà lách Nhật đơn thuần là một thực phẩm bổ dưỡng, giàu chất xơ, không phải là thuốc.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng xà lách Nhật?

Mặc dù là loại rau ăn lá an toàn đối với đa số người khỏe mạnh, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng khi thêm xà lách Nhật vào khẩu phần ăn hàng ngày:

• Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin: Tuyệt đối không được ngừng hoặc giảm liều thuốc được kê đơn để thay bằng việc ăn xà lách Nhật. Nếu muốn thay đổi lớn về lượng rau hấp thụ trong chế độ ăn, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
• Người có vấn đề nghiêm trọng về đường tiêu hóa: Xà lách Nhật thường được ăn sống dưới dạng salad. Những người có hệ miễn dịch suy giảm, phụ nữ mang thai hoặc người bị hội chứng ruột kích thích nặng cần cẩn trọng vấn đề vệ sinh thực phẩm khi ăn rau sống để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn tiêu hóa.
• Người suy thận: Cần lưu ý tới hàm lượng khoáng chất trong các loại rau xanh nói chung và nên hỏi ý kiến bác sĩ dinh dưỡng về khẩu phần rau phù hợp với giai đoạn bệnh thận của mình.

Cách sử dụng xà lách Nhật an toàn trong bữa ăn gia đình

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng tự nhiên của xà lách Nhật mà không rơi vào các cạm bẫy quảng cáo sai lệch, người tiêu dùng nên áp dụng các nguyên tắc chế biến lành mạnh:

• Dùng như một phần của chế độ ăn cân bằng: Xà lách Nhật có vị thanh mát, hơi cay nhẹ đặc trưng của họ Cải ^[4]. Loại rau này rất thích hợp để làm các món salad trộn, ăn kèm các món cuốn hoặc nấu canh nhanh.
• Thời điểm và liều lượng: Vì các nghiên cứu khoa học chưa đưa ra bất kỳ liều dùng cụ thể nào cho việc hạ đường huyết ở người, người dùng chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải như các loại rau ăn lá thông thường trong bữa ăn chính. Ăn rau vào đầu bữa ăn là thói quen tốt giúp tăng cường chất xơ và hỗ trợ giảm cảm giác thèm ăn.
• Vệ sinh thực phẩm: Luôn rửa rau kỹ dưới vòi nước chảy và ngâm qua nước sạch trước khi ăn sống để đảm bảo loại bỏ bụi bẩn và vi sinh vật gây hại.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Luôn duy trì lối sống điều độ, tập luyện thể lực và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi muốn điều chỉnh thực đơn hỗ trợ kiểm soát bệnh nền.

Tóm lại, những lời truyền tai về khả năng hạ đường huyết tức thì của xà lách Nhật mizuna là chưa có căn cứ lâm sàng trên người. Tác dụng hỗ trợ chuyển hóa glucose và chống oxy hóa của các chiết xuất từ loài Brassica rapa mới chỉ được ghi nhận trong ống nghiệm và trên mô hình chuột thí nghiệm [1, 3]. Hãy xem xà lách Nhật là một loại rau ăn lá tươi ngon, giàu chất xơ để bổ sung vào thực đơn đa dạng, thay vì kỳ vọng vào tác dụng chữa bệnh vượt quá bằng chứng khoa học thực tế.