Xác ve sầu (Thuyền thoái) hạ sốt và chống co giật: Bằng chứng nói gì?

Vị thuốc dân gian quen thuộc và thắc mắc thường gặp

Trong y học cổ truyền, xác ve sầu lột ra (còn gọi là thuyền thoái hay Periostracum Cicadae) là một vị thuốc quen thuộc thường có mặt trong các bài thuốc trị cảm sốt, ho mất tiếng hoặc trẻ nhỏ quấy khóc, co giật khi sốt cao ^[1]. Nhiều người truyền tai nhau việc dùng vỏ ve sầu sắc nước uống để giúp hạ thân nhiệt nhanh và phòng ngừa co giật.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học hiện đại kiểm chứng rõ ràng hay chưa? Bằng chứng nghiên cứu hiện tại cho thấy chiết xuất từ xác ve sầu có ghi nhận tác dụng an thần, hạ sốt và chống co giật, nhưng phần lớn dữ liệu mới chỉ dừng lại ở các thí nghiệm trên động vật và hoàn toàn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người ^[2].

Cơ chế tác động: Khoa học giải thích thế nào?

Để làm rõ khả năng hạ nhiệt và an thần, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích tác động dược lý của dịch chiết từ xác ve sầu lên hệ thần kinh trung ương ^[2]. Vỏ ve sầu chứa các hợp chất polyme sinh học phức tạp, điển hình là các chuỗi polyme N-acetyldopamine ^[3].

Khi đi vào cơ thể động vật, các hoạt chất trong dịch chiết nước của xác ve sầu tác động trực tiếp lên hệ dẫn truyền thần kinh ^[2]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu nhận định rằng hiệu quả an thần và làm giảm thân nhiệt của dược liệu này có thể liên quan mật thiết đến việc gia tăng hoạt động của hệ thống chất dẫn truyền thần kinh serotonergic ở trung ương ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này cũng can thiệp vào các phản ứng điều nhiệt và làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của sinh vật thí nghiệm ^[2].

Nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận những gì?

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố vào năm 1991 đã đánh giá chi tiết tác dụng chống co giật, an thần và hạ thân nhiệt của chiết xuất từ xác ve sầu (loài Cryptotympana atrata) trên chuột ^[2]. Nghiên cứu này thử nghiệm cả chiết xuất dạng cồn và chiết xuất dạng nước trên các mô hình chuột thí nghiệm ^[2].

Kết quả cho thấy chiết xuất nước toàn phần của xác ve sầu (kí hiệu PCws) thể hiện rõ tác dụng chống co giật, an thần và làm giảm thân nhiệt ở chuột ^[2]. Khi cho chuột uống, chiết xuất này làm giảm tình trạng tăng thân nhiệt do carrageenin gây ra ^[2]. Đáng chú ý, tác dụng hạ thân nhiệt của PCws tăng lên khi dùng kèm tiền chất serotonin là 5-hydroxytryptophan, nhưng lại bị ức chế bởi hợp chất p-chlorophenylalanine ^[2]. Bên cạnh đó, PCws làm tăng mức độ ức chế vận động khi phối hợp với alpha-methyl-p-tyrosine hoặc 5-hydroxytryptophan, đồng thời làm giảm sự kích thích vận động do levodopa kết hợp benserazide hoặc p-chlorophenylalanine tạo ra ^[2].

Bên cạnh tác động lên thần kinh, một nghiên cứu khác công bố năm 2018 trên mô hình chuột mắc bệnh thận IgA cũng cho thấy xác ve sầu giúp ức chế phản ứng viêm toàn thân ^[1]. Chuột mắc bệnh được can thiệp bằng xác ve sầu đã ghi nhận sự suy giảm đáng kể nồng độ các chất gây viêm trong huyết thanh như TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 ^[1]. Mặc dù nghiên cứu này tập trung vào tổn thương thận, việc hạ thấp các cytokine gây viêm này cũng là một yếu tố gián tiếp hỗ trợ cơ chế giảm phản ứng sốt và viêm của cơ thể ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chứng minh rằng kinh nghiệm sử dụng xác ve sầu hạ sốt, chống co giật trong y học cổ truyền là có cơ sở sinh học ban đầu [1, 2]. Dược liệu này cũng nằm trong danh mục vị thuốc trị đau khớp, trừ phong nhiệt trong kinh nghiệm điều trị thực tế của các danh y cổ truyền ^[4].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là toàn bộ bằng chứng về khả năng hạ sốt và chống co giật mới chỉ được xác lập trên mô hình động vật gặm nhấm ^[2]. Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người với quy mô lớn để xác định hiệu quả thực tế cũng như độ an toàn tuyệt đối. Động vật có tốc độ chuyển hóa và ngưỡng chịu đựng khác biệt đáng kể so với con người. Vì vậy, người dân không thể đồng nhất kết quả trên chuột với việc áp dụng trực tiếp để cấp cứu hạ sốt hay cắt cơn co giật ở người bệnh.

Nguồn gốc dược liệu và nguy cơ nhầm lẫn

Một thách thức không nhỏ trong việc sử dụng xác ve sầu làm thuốc là vấn đề kiểm soát chất lượng và loài gốc [4, 8]. Theo Dược điển Trung Quốc, chỉ có xác lột của loài ve sầu Cryptotympana atrata mới được xem là nguồn dược liệu chính thức ^[3]. Tuy nhiên, trên thị trường thảo dược thực tế, vỏ lột của ba loài khác bao gồm Auritibicen flammatus, Cryptotympana mandrina và Platypleura kaempferi cũng thường bị lẫn lộn hoặc dùng thay thế ^[3].

Một nghiên cứu phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ năm 2020 đã phát hiện 34 loại polyme N-acetyldopamine trong 4 loài ve sầu trên ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dù hàm lượng hoạt chất của Auritibicen flammatus và Cryptotympana mandrina khá đồng đều với loài chuẩn, thì loài Platypleura kaempferi lại có sự sai khác và hàm lượng thấp hơn đáng kể ^[3]. Ngoài ra, việc nhận diện các loài ve này qua hình thái chân vỏ lột đòi hỏi kỹ thuật cao ^[5]. Việc sử dụng xác ve sầu không rõ nguồn gốc, trôi nổi ngoài tự nhiên có thể dẫn đến việc dùng sai loài, không đạt hàm lượng hoạt chất hoặc thậm chí lẫn tạp chất độc hại [4, 8].

Ai nên thận trọng khi dùng xác ve sầu?

Cần đặc biệt lưu ý rằng chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của chiết xuất xác ve sầu trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh; toàn bộ dữ liệu dược lý hiện có đều thực hiện trên động vật ^[2].

Nhóm đối tượng có nguy cơ co giật do sốt cao phổ biến nhất trong đời sống là trẻ nhỏ. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc vỏ ve sầu để thay thế các thuốc hạ sốt quy chuẩn hoặc thuốc chống co giật đã được y tế cấp phép. Việc tự ý cho trẻ nhỏ hoặc người có bệnh lý nền dùng dược liệu chưa rõ liều lượng an toàn có thể làm lỡ thời gian vàng cấp cứu cơn co giật, dẫn đến thiếu oxy não và các biến chứng nguy hiểm. Ngoài ra, người có cơ địa dị ứng đồ biển hoặc dị ứng côn trùng cũng cần thận trọng vì lớp vỏ ngoài của côn trùng có thể gây phản ứng quá mẫn.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách

Trong y học cổ truyền, xác ve sầu thường được làm sạch bụi đất, bỏ cánh hoặc chân thừa rồi mới phối ngũ trong các bài thuốc sắc cùng nhiều vị thuốc khác ^[4]. Người bệnh không nên tự ý ra vườn thu gom vỏ ve sầu để sắc uống vì nguy cơ nhiễm nấm mốc ký sinh và tồn dư thuốc bảo vệ thực vật rất cao.

Nếu muốn dùng xác ve sầu như một vị thuốc hỗ trợ, người dân chỉ nên mua dược liệu đã qua chế biến tại các cơ sở đông y có giấy phép để đảm bảo đúng loài chuẩn quy định ^[3]. Về thời điểm và cách dùng, dược liệu này cần được dùng với lượng vừa phải theo chỉ định cụ thể của bác sĩ y học cổ truyền. Khi có triệu chứng sốt cao hoặc xuất hiện cơn co giật, người bệnh bắt buộc phải được thăm khám y tế hiện đại và tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa.

Tóm lại, các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận hoạt tính hạ sốt, an thần và chống co giật của xác ve sầu trên chuột thí nghiệm qua cơ chế tác động lên hệ serotonergic trung ương ^[2]. Dẫu vậy, do thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người, dược liệu này không thể thay thế cho các biện pháp y tế tiêu chuẩn. Người bệnh có bệnh nền hoặc muốn dùng dược liệu hỗ trợ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.